Vaak stellen we waarom, wat en hoe vragen in de kerk. Maar in mijn (Henk-Jan) tijd als journalist leerde ik ook dat de wanneer-vraag belangrijk is. Het is interessant om met die blik naar de Verspieders te kijken.

De Verspieders waren in de Bijbel nodig toen het volk van Israël los moest komen van haar oude vertrouwde wereld en zich moest leren verhouden tot een nieuwe wereld. Een bijzonder onzekere tijd.

Het is dus ook niet zo vreemd dat er nu ook weer verspieders nodig zijn. Misschien wel meer dan ooit. Want waar in de twintigste eeuw de posities vaak nog relatief helder waren - kerk en samenleving hadden herkenbare vormen, structuren en verhoudingen - leven we nu in een tijd die fundamenteel fluïde is. Zowel cultureel als religieus verschuift alles voortdurend. Wat gisteren werkte, kan morgen irrelevant zijn. En zonder scherp zicht wordt het dan bijna onmogelijk om nog goede keuzes te maken.

Goede keuzes vragen om goede informatie. Om duiding. Om richting. Maar ook om plekken waar je samen leert kijken: naar de grote trends en ontwikkelingen van deze tijd, om die vervolgens te vertalen naar het lokale en persoonlijke niveau, waar echte keuzes gemaakt moeten worden.

Dat is wat we met deze nieuwsbrief proberen te doen. We hebben nu zo’n 1200 abonnees. De nieuwsbrief wordt 2000 keer per week gelezen en we krijgen mooie reacties.

De afgelopen tijd stonden we met zijn drieën regelmatig stil bij de vraag wat ons nu nog meer te doen staat. Waar willen we heen met de Verspieders? Een gedachte is dat we meer verspieders nodig hebben en kerken en organisaties willen helpen om beter te verspieden maar ook om op basis van de trends en ontwikkelingen die we zien keuzes te maken.

Drie vragen:

We komen naar je toe!

Daan: Een paar weken geleden gaf ik een workshop trendwatching op de auteursdag van uitgeverij Jongbloed. Dat was in het klooster Nieuw Sion. Het was geslaagd. Ik de de luisteraars uitgedaagd met heel veel voorbeelden om goed te luisteren en te kijken. Nieuwsgierig en oordeelloos. Wat is er gaande? Wat zegt dit voor mijn beroep, of de kerk? En hoe kunnen we dit met elkaar duiden?

Als Verspieders denken we dat dit een interessant ‘product’ is om verder te ontwikkelen. We denken nu zo: we komen naar jouw kerk of organisatie. Met de mensen die zich daarvoor aanmelden gaan we een avond trendwatchen (tegen betaling door elke deelnemer). Niet zomaar willekeurig, maar echt relevant voor die context. Elkaar helpen om onze ogen en oren aan te scherpen en het gesprek te voeren over wat nodig is.

We zijn ook benieuwd naar je inhoudelijke gedachten hierover. Zou je dit met ons willen delen?

Volgende week nemen we een weekje vakantie en zijn we er niet. Betekent niet dat we niet verspieden, maar vooral naar ijsjes, mooie bomen, terrasjes, familietijd en mooie momenten met God op zoek gaan. Dat wensen we jou ook toe.

Liefs,

Daan, Henk-Jan en Nelleke

Ik (Nelleke) ga naar drie verschillende kerkgebouwen, terwijl ik lid ben van één gemeente. De ene zondag zitten we in de Marcuskerk, een modernistisch jaren ‘60-ontwerp omringd door hoge flats. Met een podium voor de band, goede geluidsinstallatie, een huiskamer waar koffie gedronken wordt met mensen uit de wijk en genoeg zaaltjes voor de kindernevendienst, clubs en catechese. De andere zondag vieren we in de Nieuwe of de Oude Kerk in Delft. Kathedralen in het centrum. Omringd door grandeur. Wat een voorrecht om op zo’n historische plek te vieren, waar God al eeuwen aanbeden wordt. Tegelijkertijd voelt het ook wat kil. Iedereen zit her en der door de enorme ruimte verspreid, wat toch een stuk minder lekker zingt - en dat alleen met orgel en zonder beamer. Als je slecht ter been bent, is de kerk lastig bereikbaar. En voor kindernevendienst is in de Nieuwe Kerk ook niet echt plek…

Dezelfde mensen, een totaal andere sfeer.

Stel dat we een kerk zouden moeten verkopen. Welke zou jij kiezen?

Het doet ertoe waar je samen God aanbidt.

We zien als Verspieders dat er veel te doen is over ‘heilige ruimtes’. Heel praktisch. Denk aan het initiatief KerkGezocht.nl - voor migrantenkerken die geen ruimte kunnen vinden. En de Gereformeerde Gemeente in Kesteren die een gloednieuwe megakerk bouwen.

Daarnaast zijn er juist veel krimpende parochies en gemeenten die het gebouw niet meer kunnen betalen en een nieuwe bestemming zoeken voor hun kerken.

Get gesprek over ruimte wordt ook inhoudelijk gevoerd. Vorige week verscheen het Ipsos I&O-onderzoek naar ‘heiligheid in de leefomgeving’ in opdracht van de CHE, Vrijzinnigen Nederland, Museum Catharijneconvent en Socires. Ongeveer eenderde van de Nederlanders bezoekt wel eens een religieuze plek. Maar voor rust, vreugde en verbinding worden vooral andere plekken gevonden, zoals de natuur of het eigen huis. Wat is de toekomst van het kerkgebouw als publieke heilige ruimte? Jan Martijn Abrahamse, als lector aan de CHE verbonden aan het onderzoek, schreef een boeiende reflectie over deze paradoxen rond kerkgebouwen op Substack.

Er zijn ook christenen die zich afvragen of je wel een gebouw nodig hebt als kerk. Waarom niet online kerk zijn? Of juist buiten, in de Groene Kathedraal, bijvoorbeeld?

Joost Schelling, directeur van de VKB, de vereniging voor kerkrentmeesters in de PKN, maakt zich al jaren sterk voor het bij elkaar brengen van een inhoudelijke visie en het materiële: o.a. beheer van kerkgebouwen. Hij stelt drie behulpzame vragen:

1. Hoe geef je als kerk invulling aan je gemeente-zijn als Lichaam van Christus, zowel onderling als in je omgeving? Welke rol speelt je gebouw daarbij?

2. Hoe kun je zelf de beweging maken van kerk als clubgebouw naar een huis voor de wijk/stad: een hotspot met betekenis?

3. Wie of wat is er voor nodig om je visie werkelijkheid te laten worden? Moet je zelf eigenaar blijven (of worden) of kan dit ook als het gebouw verkocht wordt?

Volgens mij zijn deze vragen ook relevant voor andere kerken, zoals evangelischen of pioniersplekken. Ik moest denken aan baptistenvoorganger Peter Kruijt, die in de podcast Dick en Daniel geloven het wel vertelt hoe de verhuizing naar een voormalige Rooms Katholieke Kerk de gemeente heeft veranderd. Dat een schoolaula of een sporthal qua theologie beter bij baptisten past - ‘Zet een paar stoeltjes neer en je hebt de kerk: wij zijn als mensen de tempel’ - maar dat dit traditionele kerkgebouw hem toch verrast heeft. Hoe het helpt bij de aanbidding en het vindbaar maken van jezelf als kerk.

Over dat tweede had ik pas een gesprek met een leider van een pioniersplek, waar een paar jaar geleden heel bewust gekozen was om niet in een ‘kerk-kerk’ te gaan zitten ‘om de drempel laag te houden.’ Voor een aantal mensen bleek het huiskamergevoel inderdaad te werken, maar tegelijkertijd wisten maar weinig mensen hen te vinden. Mis je door het stempel ‘kerk’ te willen vermijden juist niet zoekers?

Kortom, genoeg te verspieden. Vijf tips over ‘heilige ruimte’

#1: Een kerkgebouw is theologisch

Ik heb het voorrecht om naar een kerkgebouw te gaan dat ouder is dan de zogenaamde ‘ontdekking’ van Amerika. Ons gebouw stamt uit 1400, en dat doet echt iets met de beleving. Je stapt binnen en voelt onmiddellijk: hier zijn mensen voor mij geweest. Generaties lang. Ze kwamen met hun verdriet, hun dankbaarheid, hun vragen en hun geloof. De stenen hebben dat opgeslagen. Maar het gaat niet alleen om de ouderdom. Het gaat om wat het gebouw vertelt.

Elk kerkgebouw spreekt een eigen taal. Ons gebouw is licht, open, en het draait om de preekstoel. Dat is geen toeval. Het drukt iets theologisch uit. Het Woord staat centraal. De ruimte zegt: luister.

Een Mozaïek-gemeente vertelt een ander verhaal. Vaak komen ze samen in verduisterde zalen, met een podium en met muzikanten die uitgelicht worden. De sfeer is die van een ervaring, een ontmoeting, een belevenis. Ook dat is een theologische keuze.

En dan de katholieke kerk. Het doopvont staat bij de ingang: je begint je reis bij het water, bij de doop. Verderop het altaar, de knielbanken, de beelden en het kaarslicht. Elke stap die je zet, vertelt iets over de weg van de gelovige.

Kerkgebouwen zijn dus geen neutrale omhulsels. Ze zijn theologisch. Ze prediken, ook als er niemand spreekt. Architectuur - binnen en buiten - heeft een niet te onderschatten waarde. Zo weet ik van een kerkgebouw dat gebouwd is van misbaksels - stenen die waren afgekeurd, die niet voldeden aan de norm. Ze werden gebruikt om Gods huis te bouwen. Kijk, dat is pas liturgisch besef. Dat is een boodschap die je met je handen kunt aanraken: hier zijn mensen welkom die gebroken zijn en niet perfect (iedereen dus).

Los van dit alles geloof ik oprecht dat kerkgebouwen toekomst hebben. Juist nu. We leven in een tijd van versnippering, van schermen die onze aandacht in stukken hakken, van constante afleiding en een steeds verder vertroebeld besef van wat waar is. In die context is een fysieke plek - apart gezet, gewijd, ingericht om God te aanbidden - geen reliek van het verleden. Een kerk kan een oase zijn.

Een kerkgebouw zegt met zijn bestaan: hier mag je even ophouden met scrollen. Hier is ruimte voor stilte. Hier ontmoet je God, en elkaar. Ik schrijf er regelmatig over in De Leerlingen. En Jon Rush verwoordde het onlangs prachtig in een video.

En kijk eens hoe prachtig kerkelijke architectuur kan zijn:

#2: Wat als een gebouw niet meer van de kerk kan blijven?

Nelleke: Ik keek de documentaire Glazen Kerk en werd er een beetje verdrietig van. Een grijze Zeeuwse dorpsgemeente die de kosten van het gebouw niet meer kan ophoesten en overtuigd wordt het te verkopen aan een randstedelijk initiatief. Verhalen die te mooi blijken te zijn, ondoordachte afspraken… En uiteindelijk kan de gemeente niet meer terecht in het gebouw waarin ze al eeuwen vierden.

Dit Zeeuwse verhaal is niet uniek. Denk ook aan de Protestantse Gemeente Alkmaar, die niet meer in hun ‘oude’ kerk terecht kon omdat het niet meer past bij de huidige eigenaren. Maar wat moet je dan doen met kerken die leeg komen te staan? Er is steeds meer kritiek op verkoop van kerken voor zoveel mogelijk geld. Gebouwen voelen als eigendom van de gemeenschap, ook al komt de gemeenschap weinig binnen. Een kerkgebouw, dat is emotie, een thuis, een plek in de wijk of de stad.

Een mooi voorbeeld vind ik de Stichting Groninger Kerken. Hun hoofdtaak is erfgoedbeheer, maar ze werken structureel samen met de lokale (geloofs)gemeenschap. Ze zijn creatief om ook kinderen en jongeren en kerkgebouwen aan elkaar te verbinden. Zo startten ze Take Me To Church. Een project waarbij een groep jongeren de sleutels van een kerk in Holwierde kregen en onder begeleiding zelf met het gebouw aan de slag gaan. Eerste resultaat: een creatieve winterfair met het hele dorp.

→ Op deze site vind je wat voor creatiefs Stichting Groninger Kerken nog meer bedenkt met kinderen en jongeren.

#3 - De mensfactor en Godfactor van de Waalse kerk Maastricht

Henk-Jan: De afgelopen jaren heb ik met bewondering het proces rond de vernieuwing van de Waalse Kerk in Maastricht (NGK) gevolgd. Mijn mentor Klaas Koelewijn is de grote aanjager daarvan. De visie in mijn woorden: van de oudste protestantse gemeente van Maastricht een nieuw hart voor de stad maken. Een plek waar het bruist van kerkelijk leven, cultuur, ondernemerschap en missionaire activiteiten.

En het gaat nog lukken ook. Waarom? Door de mensfactor: onvermoeibaar wordt er gebouwd aan goede relaties met kerkmensen, buurtmensen, bestuursmensen. ondernemersmensen, mediamensen, bouwmensen enzovoort.

En door de Godfactor. Vaak heb ik gezien hoe er wegen dood liepen voor Klaas en zijn team.

De renovatie moest zo’n 3 tot 4 miljoen euro kosten. Maar toen werden er gewelven vol botten gevonden. Het leverde een plek in het 8-uur journaal op en menig prachtig krantenartikel, maar ook een extra rekening van pakweg een miljoen euro.

Vorig jaar merkte ik hoe Klaas het project weer terug moest geven aan God en sindsdien gaan er op wonderlijke manieren weer nieuwe wegen open.

Meebouwen? Kan gewoon…

#4 Digitaal kerk zijn: Roblox Kerk & Catedral Quest

Daan: ik luisterde een buitengewoon boeiende aflevering van de podcastserie van Carey Nieuwhof met Mark Lutz. Mark is de voorganger van een 100% digitale kerk, LUX Digital Church. Kerk via platformen als Twitch en Discord, gericht op zijn van een heilige ruimte voor de vele gamers die er zijn in verschillende vormen van engagement. Misschien heb je vooroordelen (kan dat wel, niet-belichaamd kerk-zijn?). Laat ze even los en luister deze zeer leerzame aflevering:

Ook bínnen games ontstaan geloofsgemeenschappen. Kijk en verwonder je:

#5 - Als de natuur je heilige ruimte biedt

Henk-Jan: Laten we niet doen alsof de kerk van onze Heer altijd in een groot, oud gebouw hoeft samen te komen. Christus begon Zijn kerk in huizen en catacomben.

Waarom dan niet ook in de natuur? Dat kan op allerlei manieren. Zo vond ik me vorig jaar terug bij een boerderijviering in Twente. Fascinerend vond ik het.

Het kan ook door wilderniskerken zoals Arocha doet. Of het initiatief ‘our father in the wilderness.

Steeds vaker hoor ik de term Keltische spiritualiteit voorbijkomen. Voor de een zal het bevreemdend of zelfs bedreigend overkomen maar ik ken genoeg christenen (zoals Ronald Westerbeek, Johan ter Beek en Lysanne van der Kamp) die heel serieus achter Jezus aangaan en oude tradities herontdekken en bloot leggen voor christenen en zoekers die het in traditionele kerken niet meer altijd vinden. Dominee Jolanda van Baardewijk gaf er een prachtig interview over.

Het zal vast de hoofdmoot niet worden van het christendom in Nederland, maar deze christenen hebben iets ontdekt in de natuur dat hen verbindt met de natuur zelf, maar ook met de Schepper daarvan. Ik doe al een tijd een halfslachtige poging om mee te doen omdat ik er een vreugde en verdriet in proef die nodig is voor mijn ziel en voor deze tijd.

Dus: als je zondag naar de kerk - op welke plek dan ook - gaat, bekijk de omgeving dan eens goed en bedenk eens wat heilige ruimte voor jou betekent.

Tot volgende week!

Henk-Jan, Daan en Nelleke

Beeld: Hans Holbein - Der Tote Christus im Grab

Jesaja 53

Hij was een man die het lijden kende
en met ziekte vertrouwd was,
een man die zijn gelaat voor ons verborg
en door ons werd verguisd en geminacht.
Maar hij was het die onze ziekten droeg,
die ons lijden op zich nam.

Vandaag is het Goede Vrijdag. De kerk gedenkt op deze dag dat onze redder stierf aan een kruis.

In een God die lijdt zit nog wel iets heroïsch of tragisch, zei Henk-Jan afgelopen week in onze meeting. Een beetje zoals de Griekse halfgod Sisyfus die een onmogelijke opgave kreeg door een steen steeds weer een berg op te rollen. Maar als deze bijna boven is, rolt ie weer naar beneden.

Maar dat er een God is die zelf onze ziekte droeg… bizar. Dat was het toen en dat is het nu nog steeds. Het is een te groot geheim om te doorgronden.

In deze editie speelt ons kwetsbare, zieke lichaam een grote rol. En dat van Jezus Christus. Ik (Daan) noemde zojuist dat Christus die onze ziekte droeg een groot geheim is, evenals de zonde die hij in zijn lichaam gedragen heeft aan het kruishout (1 Petrus 2). In het nieuwe seizoen van De Leerlingen dat op 13 april begint, probeer ik iets van dat geheim dichterbij te brengen. Het thema is: met lichaam en ziel verbonden zijn met God en met elkaar. Het gaat o.a. over van wie ons lichaam is, over seksualiteit, over ziekte, over huwelijk, over dienen, over belichaamd leven in een tijd van technologie. Het lichaam is iets dat we theologisch mogen herwaarderen, om mensen te helpen een goede weg te zoeken tussen het negeren van het lichaam óf het idoliseren.

Je hoort nu twee fragmenten uit de eerste aflevering. De eerste is van Yoni. Zij besloot, na een heftig leven en een bijzondere ervaring, volgens Gods wil te leven. Ze merkte dat alles veranderde in haar leven. De chaos verdween, ze kreeg de kracht om nuchter te leven en de kijk op haar eigen lichaam veranderde. “Ik hoef mezelf niet weg te geven om te ervaren dat ik geliefd ben”. Je hoort Yoni:

Een ander onderwerp is ziekte. Daarvoor spraken we met Gert. Hij heeft al meer dan 20 jaar MS, een auto-immuunziekte die je hersenen en zenuwstelsel aantast waardoor je steeds minder kunt. Hij vertelt wat het betekent om - terwijl je lichaam menselijkerwijs een ruïne is - je lichaam tóch te zien als een tempel van de Heilige Geest. Een kort fragment daaruit:

Jezus Christus droeg onze ziekte en onze zonde en geeft er levenskracht voor terug. Het is een realiteit die we mogen ontdekken én mogen ontvangen.

Dit is mijn lichaam, dat voor jullie gegeven wordt.

We delen vijf kleine verhalen die ons stil laten staan bij onze lijfelijke zwakheid.

#1 Wat als het stil wordt als je chronisch ziek bent?

Henk-Jan: Ik ken een aantal dertigers in mijn omgeving die chronisch ziek zijn. Dat is een zwaar lot. Het zou me hard vallen als ik niet langer productief kan zijn (zegt iets over mijn onvolmaakte Gods en mensbeeld). Het is ook lastig om in die rol betrokken lid te zijn van een gemeente. Uit het oog is nu eenmaal vaak uit het hart. We zijn allemaal ook maar mensen.

Wouter en Mariska zijn goede vrienden van me (hij is chronisch ziek). Ze stuurden me een handreiking van de Gereformeerde Bond over langdurig lijden in de gemeente. Er zat een mooi gebed in dat we kunnen bidden, misschien juist mooi in deze stille week. Als je het bid, wil je het dan ook bidden voor Wouter en Mariska?

Gebed voor chronisch zieken

Goede God,

Wij bidden U voor onze broeders en zusters die beperkt zijn door een chronische ziekte. Hun leven is veranderd, vaak van de ene dag op de andere en wat vanzelfsprekend leek, is nu een grote opgave. Wij vragen U: geef hun moed wanneer dagen zwaar zijn, geduld wanneer herstel uitblijft, en hoop wanneer wanhoop dichtbij komt. Zegen allen die om hen heen staan – familie, vrienden, zorgverleners en ook ons als gemeente. Leer ons zorgzaam en aandachtig te zijn, niet opdringerig maar vol liefde en respect. Laat Uw kerk een plaats van gastvrijheid en erkenning zijn, waar ieder mens zijn plek vindt, met of zonder beperkingen. Zo dragen wij hen op in Uw handen.

Door Jezus Christus, onze Heer. Amen

Marieke van der Ree-de Bruijn (@paisindekerk)

→ De brochure vind je hier.

#2 Als ‘er zijn’ het enige is dat je voor een ander kunt doen

Nelleke: ‘Ga weg!’ roept ze. ‘Laat me alleen. Snap je het dan niet? Ik wil er niet meer zijn!’ Maar ik ga niet. Ik kruip naast haar op bed. Zonder haar aan te raken, zonder te praten, maar met mijn hele lijf dichtbij. Met mijn hoofd op het kussen dat ruikt naar tranen en onrustige nachten. ‘Being with’, zoals theoloog Samuel Wells schrijft. Alleen maar zíjn met de ander.

Het is supermoeilijk, weet ik uit eigen ervaring. Stil zijn zonder oplossingen, verklaringen of uitzicht dat het beter wordt. Ik snap wel dat de leerlingen moeite hadden met aanwezig blijven naast een lijdende Jezus in Getsémané.

Soms is het zo donker dat alle troostwoorden tekort schieten en de warmte en nabijheid van jouw lichaam naast dat van de ander het enige is dat je kunt bieden.

Mij helpt er dat er ook in kerk en theologie meer aandacht is voor deze diepte en voor het zijn-met. Mooi dat Samuel Wells dit jaar visiting professor is bij de Theologische Universiteit Utrecht en met kerken gaat nadenken hoe je een aanwezige kerk kunt zijn.

Twee boeken die mij inspireren:

→ In moeilijke momenten pak ik het boek ‘Prayer in the night’ van Tish Warren erbij. Aan de hand van een eeuwenoud nachtgebed helpt ze je om in het donker met God en de mensen om je heen te zijn. De Nederlandse vertaling koop je hier.

→ Hoe ga je om met Gods verborgenheid? Dirk de Bree schreef vorig jaar het boek De Kwestie Job als reactie op het lijden dat hij tegenkomt als predikant. Het boek is inmiddels aan de vierde druk toe en raakt een snaar.

#3 We zingen liever ‘De aarde is vervuld’ dan ‘De aarde is vervuild’

Henk-Jan: ‘ik liet de de golven over me heen slaan: uitgestorven diersoorten, chemische afvallozingen in rivieren, met gif bespoten akkers, verbleekte koraalriffen…’

Het is een zin uit een confronterend artikel door Lysanne van der Kamp in Karavaan der Zotten. Lysanne weigert om zich af te keren van de diepe oceaan van het lijden van de schepping en beschrijft in het artikel hoe ze zich bewust stort in het lijden van een zieke wereld.

Het is een adembenemend artikel, dat me al weken achtervolgt. Gelukkig is er ook de hoop die elke keer weer nieuwe adem geeft aan Lysanne en al die anderen die niet omkeren op het strand maar de oceaan instappen en ervaren dat Christus daar met hen en Zijn schepping is.

Karavaan der Zotten is grotendeels offline te lezen. Bewuste keuze. Doe jezelf een plezier en koop het hier (ook om uit te delen).

-> https://karavaanderzotten.nl/bestel-nummer-vier/

#4 Je bent niet je ziekte

Nelleke: Pas sprak ik een predikant die kanker heeft. Hij was net begonnen in een nieuwe gemeente en vertelde dat hij zocht naar wat hij wel en niet wilde delen. Voor je het weet bepaalt de ziekte die je hebt het beeld dat mensen van je hebben. Maar tijdens een voorbereiding van een kerkdienst met jongeren kwam het ter sprake. Zijn kwetsbare opstelling zorgde voor een verrassend open gesprek. Tieners deelden waar ze zelf tegenaan liepen en ze spraken bemoedigende woorden. En na dat gesprek leken ze ook gewoon weer vergeten te zijn dat de dominee ziek is.

Ik vond dat mooi en teer, dat je als leider kwetsbaar durft te zijn, maar ook bewust van wat jouw kwetsbaarheid en ziekte kan oproepen. Juist ook in een (kerkelijke) cultuur waar kracht en gezondheid als zegen gezien worden. Ik moet hierbij ook denken aan de evangelische voorganger Jan Pool. Hoe hij openhartig spreekt en schrijft over zijn ziek zijn, zijn angsten en onzekerheid. Maar juist ook hoe hij daarin kracht uit God blijft putten. Het gaat om Jezus, niet om je eigen verhaal.

→ Volg Jan Pool op Instagram

#5 Vrijwillig lijden in Schotland

Daan: De meeste mannen die ik ken die meegedaan hebben met een activiteit van de 4e Musketier komen bevlogen terug. Zo ook David Slager, die ik ken als serieuze journalist. Hij deed vorige weekend mee met een Karakterweekend in Schotland en schreef erover op zijn LinkedIn-pagina. Tientallen mannen trotseerden storm, sneeuw, hagel, natte thermobroeken, slechte slaapplekken en uitzichtloos sjokken en sjouwen met een zware rugzak van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat. Je doet het jezelf aan. Maar het is ergens goed voor. Er zit een kracht in fysiek tot het naadje gaan, dit collectief beleven als mannen en hier geestelijke praktijken aan koppelen.

David zegt erover: “Afgelopen weekend stonden we met elkaar stil wat het betekent om man te zijn in deze tijd. En wat ik daaruit meeneem is vooral: verantwoordelijkheid nemen. Voor je relatie, je kinderen, je werk, je omgeving. Niet weglopen als het moeilijk wordt, maar juist instappen en volhouden als het zwaar wordt. Niet in je telefoon wegduiken, vluchten in werk en carrière, je gevoel verdoven met vluchtige relaties, drank of drugs. Maar het leven pakken zoals het komt. Echt aanwezig zijn, als man, vader en vriend. Tijd nemen, luisteren, doorvragen, aandacht hebben. Elkaar steunen en op elkaar leunen. Het beste voor je geliefden zoeken en daardoor veel meer ontvangen dan alles wat je hoopt te krijgen als je alleen maar op jezelf gericht blijft. Opstaan tegen onrecht. Vechten voor alles wat van (eeuwigheids)waarde is, zoals liefde en vriendschap.”

→ Lees hier het hele LinkedIn-bericht

Tijdens een wandeling vanmorgen luisterde ik (Nelleke) naar de vertelling van de kruisiging (Johannes 18 en 19) en huilde om het onrecht, de pijn, de vastberadenheid en de liefde die in deze geschiedenis klinkt. Het is Goede Vrijdag. Het duister heeft niet het laatste woord.

The Sun will rise.

Henk-Jan, Daan en Nelleke

Een vriend van mij (Daan) vertelde dat hij bij een barbier was geweest die - via zijn barbershop - jonge mannen introduceert in het katholieke geloof en hen uitnodigt om mee te gaan mis en aan te sluiten bij een community.

Daar moet ik meer van weten, dacht ik.

Met een dubbele agenda ging ik naar zijn shop: het haar van mijn zoontje laten knippen en ontdekken wie hij is en wat hij doet op het gebied van geloof en kerk.

Het werd een fascinerende ontmoeting.

Ik had ook op andere manieren al gehoord dat in de lokale Rooms-Katholieke kerk tientallen jongemannen instromen. In barbier Marco* ontmoette ik de man die daar een belangrijke rol in speelt.

Marco is begin dertig en heeft een eigen barbershop. Na een periode van zoeken, lezen en vergelijken is hij zo’n twee jaar geleden gedoopt in de Rooms-Katholieke Kerk.

Hij blijkt een soort eersteling te zijn geweest van een nieuwe instroom in die gemeenschap. Marco en zijn barbershop vormen een spilfunctie. Ik merkte het al toen ik zat te wachten en Marco nog met de voorgaande klant bezig was, een jonge man die een typisch barbierkapsel aangemeten kreeg (strak opgeschoren). Ik ving een flart op van hun gesprek. Dat ging over de kerk en het geloof.

Toen kwamen wij aan de praat. Hij vertelde hoe hij jonge mannen erbij trekt en hoe hen stimuleert om te komen en zich te laten uitdagen door de christelijke kijk op de wereld en door de liturgie van de kerk. En over houvast en betekenis vinden. Veel kerels, vertelde hij, weten niet goed waarvoor ze leven en wat het betekent om man te zijn. Soms geven die jongens aan dat ze wel mee willen, maar de stap nog niet willen maken. “Wat er ook gebeurt, ik houd altijd de deur voor hen open”. Marco is echt een evangelist, merkte ik. Veel zenden, weinig wedervragen. Vooral veel enthousiasme over Christus en de kerk.

In zijn shop staat boven op de spiegel een crucifix. Aan zijn nek hangt een kruis. “Ik dring het gesprek over geloof niet op, maar mensen beginnen er zelf over door die religieuze tekens”.

Marco is een conservatieve man. Het katholicisme biedt daarin iets. Intellectueel stevig, esthetische en doordachte rituelen, een traditie met oude wortels. Het sluit aan bij het verlangen van (bepaalde!) jongemannen, die dit op een totaal andere, meer toxische manier vinden in de manosphere, het gesprek van de dag.

Ik leerde een aantal dingen uit het gesprek met Marco:

Onwaardig om naar de kerk te gaan

Een van de grootste inzichten uit het gesprek was dat Marco vertelde dat veel mannen zich niet waardig genoeg vinden om naar de kerk te gaan. Die drempel is erg hoog. Dat heeft er vooral mee te maken dat iedereen in de kerk z’n leven zo goed op orde lijkt te hebben. Ze denken: kijk mij, met alles wat ik doe. Porno, seks, drugs, donkere gedachten. Ik moet op z’n minst aan een bepaalde norm voldoen qua levensstijl om daar naar binnen te mogen, is de gedachte.

“Hierin speel ik een belangrijke rol”, zegt Marco. “Ik wijs die jongens erop dat ze welkom zijn juist omdat ze onwaardig zijn, omdat ze het zelf niet kunnen brengen. Ik kan dat ook niet. Het is die genade dat we juist met al ons tekort bij Jezus mogen komen die ons rechtvaardigt (Ja, hij gebruikte het woord rechtvaardigen.)”

Het belang van rolmodellen (die altijd de deur openhouden)

Je ziet in mijn leven hoe het evangelie werkt, zegt Marco tegen gasten die hij tegenkomt. Marco, die allerlei niet-christelijke dingen heeft gedaan in zijn leven en eruitziet als een stoere man, is juist daarin een enorm rolmodel. Hij kan laten zien: kijk, het evangelie kan je echt veranderen. Om die reden is hij ook misdienaar. Het communiceert dat de plek op het altaar niet alleen is voor grijze mensen, maar ook voor jou.

Op deze manier zijn er ook online christelijke rolmodellen/gidsen. Het belang ervan is groot, denk ik. Al is het natuurlijk niet helemaal te voorspellen op wie iemand aanhaakt. Twee voorbeelden zijn Noor van de Weijden die een podcastaflevering maakte over seks voor het huwelijk en Maud Berkx.

Waarom kerkgeschiedenis belangrijk is

Voor mijn scriptie interviewde ik afgelopen week twee jongemannen die tot geloof zijn gekomen en bij de kerk. Wat daarin een grote rol speelde was ChatGPT. De zoektocht naar kennis is iets waar veel mannen wel naar toe neigen, denk ik. Die twee mannen die ik sprak vergeleken alles met elkaar (zoals Islam en christendom) en wisten van alles te vertellen over concillies. Ze zijn gestart om te zoeken vanuit de vraag ‘wie ben ik?’. ‘Ik mis een kader om mee te leven, een groter verhaal. Waar hoor ik bij?’ Een vermoeiende zoektocht.

Juist de zoektocht naar de kerkgeschiedenis blijkt een grote factor waarom jonge mensen geïnteresseerd raken. Het besef dat elke zondag een 1700 jaar oude geloofsbelijdenis wordt opgezegd of gezongen, raakt aan een diep verlangen naar ‘ancient’ wisdom, een verlangen naar het herontdekken van onze eigen wortels in wereld die radicaal ontworteld. Gavin Ortlund is een reformed christen, podcaster en YouTuber. Een interessante stem om te volgen. Vorige week maakte hij een aflevering (van ongeveer 20 minuten) over de observatie dat GenZ kerkgeschiedenis waardeert, ook in de liturgische uitdrukking daarvan. Bekijk hier de aflevering van Truth Unites:

Daag ons uit!

Geef ons waarheid! Dat hoeft niet gemakkelijk en harmonieus te zijn. Dat ziet Jack voor zijn ogen gebeuren. Die jongemannen willen onderwijs over wat het betekent om een verantwoordelijke man te zijn in een huwelijk, integer te leven op je werk of je lichaam zien als een tempel van de Heilige Geest waarmee je Jezus’ opdracht en liefde belichaamt.

Gemeenschap, kennis en blijvende vorming

Marco vertelt dat het gemeenschapsleven in de katholieke kerk de afgelopen decennia flink onder druk heeft gestaan. Nu moeten ze opnieuw gaan bouwen aan de gemeenschap. Elke twee weken komen ze bij elkaar om te eten en praten over het geloof. Op zondag zitten ze allemaal bij elkaar in de kerk. Zo’n groep maakt het laagdrempeliger om anderen uit te nodigen. Marco is een stoere man, maar ook vol met kennis over bijvoorbeeld de katholieke gebruiken catechismus. Daarin leidt hij anderen ook naar een meer christelijk idee van bijvoorbeeld het huwelijk. Sommige mannen komen binnen met niet-christelijke conservatieve ideeën, niet in de laatste plaats over relaties. Hij gaat dan met hen in gesprek in de loop van de tijd.

“Als mensen tot geloof zijn gekomen, begint daarna het echte werk pas om christen te worden in denken en doen”, zegt Marco, wijzend op het belang van vorming.

Interessant is trouwens dat er op dit soort plekken een ‘overschot’ aan katholieke mannen ontstaat. Er zijn namelijk veel minder toetredende single christelijke vrouwen. Ik denk dat in andere delen van de kerk dit andersom geldt. Laatst organiseerde Life Rules van de EO een datingavond die erg populair bleek. Er gingen hallelujahs op toen zich ook mannen aanmelden.

De kerk als stabiele plek in een wankele wereld

Een thema dat we als Verspieders vaak tegenkomen is - zeker voor GenZ - het verlangen een plek van stabiliteit in een chaotische wereld. Ik hoor dat zelfs terug van mensen die (nu nog) naar evangelische kerken gaan of hun kinderen. Zij verlangen meer naar liturgie, rust en het vasthouden van een lijn, ondanks de grillen van de tijd. Dit gaat samen met een alertheid van wat nep, niet-authentiek en onpersoonlijk is. Dit betekent niet dat iedereen katholiek hoeft te zijn, maar wel een verbondenheid met de lange traditie van de kerk, of dat nu in baptistische, protestantse of katholieke vorm is.

Jon Rush is een evangelicaal content creator en Bijbelleraar. Hij deelt over dit verlangen in de onderstaande video:

Mijn conclusie: de missionaire voorspoed van deze katholieke kerk heeft te maken met een dosis geluk én strategie. Marco is de juiste man om jongemannen, via zijn kapperszaak, tot de kerk en een nieuwe gemeenschap te leiden. De strategie zit erin dat het veel uitmaakt wie voor een groep staat. Is deze persoon geloofwaardig? En kan dit strategisch gestimuleerd en ondersteund worden door de kerk?

Wat betreft de barbershop moest ik denken aan een quote van Henri Nouwen: gastvrijheid betekent in de eerste plaats het creëren van vrije ruimte waar de vreemdeling kan binnenkomen en een vriend kan worden in plaats van een vijand. Gastvrijheid is er niet om mensen te veranderen, maar om hen ruimte te bieden waar verandering kan plaatsvinden.

Dat was um.

Een gezegende Goede Week!

Nelleke, Henk-Jan en Daan

* Deze barbier bestaat echt, maar vanwege zijn privacy heb ik hem een andere naam gegeven.

Introductie

Deze week hadden we weer een bijeenkomst van de Verspieders. Ik (Henk-Jan) zat erbij in mijn oudste fleecejack, met een gat erin. Niet bepaald een esthetisch hoogtepunt. Maar het weerhield ons er niet van om een goed gesprek te voeren over precies dat onderwerp: schoonheid en esthetiek in de kerk.

Want als je erop gaat letten, zie je enorme verschillen. Sommige kerken beginnen bijna bij schoonheid. Hun liturgie is zorgvuldig vormgegeven, hun gebouwen ademen aandacht en hun websites zijn tot in detail verzorgd. Ze trekken mensen aan die zich herkennen in een bepaalde stijl, sfeer of cultuur. Andere kerken, laten we zeggen de gemiddelde Nederlandse protestantse gemeente, hebben juist een veel soberder uitstraling. Het Woord staat centraal, en alles eromheen is bijzaak.

Toch merkten we in ons gesprek hoe groot de aantrekkingskracht van schoonheid kan zijn. Zeker voor een jongere generatie. Je ziet het bij initiatieven rond John Mark Comer en Practicing the Way, bij Mozaiek in Nederland, bij Eden Culture in Duitsland, in de hernieuwde belangstelling voor de oosters-orthodoxe liturgie, of in kunstenaars die opnieuw zoeken naar christelijke verbeelding.

Dat riep bij ons een diepere vraag op: waarom hechten sommige kerken veel waarde aan schoonheid, terwijl anderen dat nauwelijks doen?

Misschien heeft het te maken met waar je theologisch begint. Als het christelijk leven vooral draait om het horen van het Woord en het redden van zielen, dan is schoonheid een extraatje. Maar als je vanuit de gedachte vertrekt dat de mens geschapen is voor waarheid, goedheid en schoonheid, dan verandert dat. Dan wordt schoonheid niet iets bijkomstigs, maar iets dat hoort bij de volheid van het leven waar Jezus over spreekt. Dan weerspiegelt wat we maken, bouwen en vormgeven ook iets van God als Schepper.

In ons gesprek ontdekten we ook een paar belangrijke kanttekeningen. Schoonheid kent niet één stijl. Het is juist goed dat er in Gods koninkrijk ruimte is voor allerlei esthetische uitdrukkingen, van eeuwenoude liturgie tot moderne vormen. En schoonheid mag nooit alleen een middel worden om mensen te trekken. Ze heeft ook waarde in zichzelf, omdat ze verwijst naar de Schepper.

En tegelijk mag het best een beetje kreukelig blijven. Een kerk hoeft geen perfect gestileerde ruimte te zijn. Soms zit er juist iets moois in het rommelige, het menselijke, het onaffe.

Misschien ligt daar wel een christelijke roeping: om barmhartigheid en schoonheid samen te brengen zoals theoloog en kunstenaar Makoto Fujimura betoogt in zijn boek Kunst + Geloof. Dat zijn twee belangrijke dingen die de kerk te bieden heeft aan de wereld. Er is ruimte voor de valse noot, het oude ruitjesjasje en het gebroken leven, maar tegelijk juist daarin ook te verlangen naar het mooie, en dat zo goed mogelijk tot uitdrukking te brengen.

Omdat schoonheid uiteindelijk iets laat zien van Christus.

Tip 1: Truth and Beauty Project

Henk-Jan: Ik moest tijdens ons gesprek gelijk denken aan een wonderlijke ervaring die ik ooit had in Rome waar ik aanschoof bij een liturgisch ontbijt.Het was georganiseerd door hoogleraren John and Ashley die ik op een reis voor The Chosen was tegengekomen. Het warme ontbijt (wat een gastvrijheid) had een liturgisch karakter. De kleuren van de gerechten verwezen naar specifieke aspecten van het geestelijk leven. Het was een feest voor het oog, maar ook voor de ziel.

Dat typeert John en Ashley. Ze hebben hun leven gewijd aan schoonheid en waarheid in hun traditie en organiseren ontdekkingsweken voor jonge mensen waarin de vele katholieke kunst in Rome centraal staat. Dankzij hun enorme kennis en liefde voor cultuur, geschiedenis en traditie voerden ze mij en mijn vrouw een wereld in die onze enorm verrijkte en ons dieper verbond aan de Creator die de bron is van al die schoonheid.

→ Ook eens bij John en Ashley langs? Meer informatie vind je hier.

Tip 2: Godly play: schoonheid in vilt en verhalen

Nelleke: Zaterdag gaf ik een lezing in de aula van een basisschool. Waarschijnlijk niet de eerste plek waar je aan denkt bij schoonheid en esthetiek. Het was de landelijke studiedag voor Godly Play-vertellers, een methode om aan de hand van Bijbelse verhalen geloofsgesprekken te voeren met kinderen. De uitstraling van jeugdwerk en onderwijs is niet de meest gelikte. Prachtige websites of fancy events zijn zeldzaam. Schoonheid en esthetiek heeft in deze wereld een andere vorm.

Bij Godly Play zit het bijvoorbeeld in de zorgvuldigheid waarin een verhaal verteld wordt. Met eenvoudige, natuurlijke en symbolische materialen, woorden en gebaren. Overal is over nagedacht en alles is goed voorbereid, waardoor kinderen - en volwassenen net zo goed - ontdekken: hé, die Bijbel gaat over mij! God heeft mij iets te zeggen. En dat heeft dus een missionaire kracht op openbare scholen en pioniersplekken. Juist op plekken waar gemakkelijk overheen of op neer gekeken wordt.

→ Lees hier meer over Godly Play

Tip 3: Vergeet de website niet!

Daan: Schoonheid in de kerk heeft ook een praktische kant. Een fenomeen waar je als kerkganger geneigd bent voorbij te kijken, is de website van je gemeente. Ik geloof dat dit missionair erg belangrijk is. Een goed doordachte uitstraling geeft een belangrijke (eerste) indruk. Wil ik hierbij horen? Zijn er mensen zoals ik? Snappen ze echte leven of is het vooral een instituut? Kerkelijke gemeenten in mijn omgeving doen dat niet goed. Vorige week zocht ik naar de aanvangstijd van een gemeente in onze woonplaats waar onze dochter met haar koor zou optreden. Op de website stonden 10.000 woorden, behalve hoe laat de kerk precies begon. Op een andere website die we met elkaar bekeken, stond bovenaan op de homepage een grote foto van een leeg kerkgebouw. Wat zou dat communiceren, zulke lege banken?

Mensen die mogelijk geïnteresseerd zijn in een kerk, starten waarschijnlijk met het bekijken van een website van de gemeente. Uitnodigend kerk-zijn begint daar. Afgelopen november waren Nelleke en ik bij een conferentie in Londen. Holy Trinity Clapham, de Anglicaanse gemeente waar we naartoe gingen op zondag, heeft geen spectaculaire site. Maar wel precies wat nodig is: de juiste info, niet te veel woorden, een goede vormgeving en het roept een gevoel op: hier wil ik bijhoren.

Tip 4: De donkere kant van esthetiek

Daan: Ashton Hall heeft 17,9 miljoen volgers op Instagram en meer dan 7 miljoen op TikTok. For His Glory staat er pontificaal in zijn Instagram-profiel. Voor de glorie van God. Zijn filmpjes zijn ontzettend esthetisch. Hij leeft een gedisciplineerd leven. Op de klok. Zijn torso trainen. Goed eten. Bijbellezen en bidden. Lichamelijke verzorging. Geld verdienen. Recent is er een geruchtmakende documentaire verschenen: Louis Theroux: Inside the Manosphere.

Wie denkt dat dit alleen bij Spaanse stranden of in Miami blijft, vergist zich. Het bereikt ook onze jongeren met al die opzienbare clipjes die goed gaan in het algoritme van sociale media. Dat vertelt Mieke van Velzen van het platform Die Tiener van Jou. In deze video vertelt ze erover. Ze zegt: het begint vaak best onschuldig. Hard werken. Motivationals. Knallen in de gym. Maar dan komen de duistere kanten om de hoek kijken. Het gaat om je identiteit te vinden in je man-zijn, krachtig en gedisciplineerd. Je waarde moet je verdienen op de apenrots. Het gaat om orde en een rolverdeling tussen mannen en vrouwen die het predicaat traditioneel niet waard is. Er zijn dus ook christelijke varianten van dit soort influencers. Of semi-christelijk. Een jonge Nederlandse man met een groot bereik die zich beroept op de schoonheid van de christelijke Europese cultuur, vind je hier. Maar daar komt ook meteen het motief van ‘zuiverheid’ om de hoek kijken.

Bekijk hier een video van Asthon Hall

Tip 5: Schoonheid: een lied dat naar de toekomst tuurt

Nelleke: Overvalt jou ook wel eens zo’n gevoel van zinloosheid? Wat zijn we nou over schoonheid aan het oreren? Het is oorlog, mensen. Er wordt gediscussieerd of we nou al wel of niet over een wereldoorlog mogen spreken. Volgens het CBS is het aantal mensen dat zegt bij een religieuze stroming te horen na een lichte stijging weer gedaald. Is ‘stille opwekking’ dan toch een sprookje? Ondertussen groeit extreemrechts stug door in Nederland. Verspieden? Voor we het weten, dwalen we straks weer veertig jaar door de woestijn.

Hilbrand Rozema - dichter, columnist en hoopvol melancholicus - helpt mij om dit gevoel om te vormen tot een gebed. God, help ons om verder te kijken.

Een gedicht over schoonheid en barmhartigheid: een ‘lied dat naar de toekomst tuurt.’

Een liedje dan voor deze dag alleen

Een klein begin dat aarzelt op de drempel van het jaar

Er zijn veel deuren van barmhartigheid

Maar wij zijn vaak de sleutels kwijt

Of we gooien die hard in het slot

van zelfverwijt

(....)

Geef ons bij elke dichte deur van binnen

Een lied voor eerst maar eens de dag die voor ons ligt

En voor gewoon maar

deze tafel

deze straat

deze buurt.

De moed om opnieuw te beginnen

En geloof dat U alles stuurt.

(...)

→ Het hele gedicht luister je hier.

Bonustip: voor de fijnproever nog wat moois over schoonheid. Het komt van de Ierse dichter en theoloog John O’Donohue. Hij praat over ‘What is Beauty?’ Prachtig.

Alle goeds en tot de volgende!

Daan, Henk-Jan en Nelleke

Afgelopen dagen zat ik in een Zweeds meer. Vrij koud wel. Maar mijn hart was warm.

Ik was in Zweden beland op uitnodiging van Wouter Droppers en Dennis de Graaf, de aanvoerders van Europartners, een organisatie die christelijke ondernemers(netwerken) in Europa ondersteunt. Met mij waren een groep van andere jonge ‘business pioneers’. Het waren allemaal mensen die net als ik op de rand van ondernemen, media en kerk opereren. Denk aan vertegenwoordigers van Eden Cultuur van de Duitse theoloog Johannes Hartl, CKS solutions uit Duitsland of het Finse business en kerkplanting netwerk BusinessTiimi.

Ik begon moe aan deze reis, maar kwam energiek thuis. Wat zat er in deze conferentie waar ik zo van opkikkerde? Wat maakte die mini-cultuur die we daar een paar dagen bouwden gezond en vruchtbaar? Dat begon al met de overdenking ‘cultuur boven visie’ door Wouter Droppers. En die had het weer uit deze prachtige preek van cultuurfilosoof Evert Jan Ouweneel.

Ik telde bij thuiskomst 9 druiventrossen van een cultuur waar je blij van wordt in je gezin, kerk en op het werk.

1. Bemoediging

Hoe vaak bemoedigen we elkaar? Spreken we woorden uit naar elkaar die ons leven inblazen? En wanneer zien we dat God ons bemoedigt?

De afgelopen jaren vond ik soms best zwaar als ondernemer en missionair pionier. In die jaren kon ik best twijfelen aan mijn roeping en toekomst. Maar ik vond gelukkig nieuwe commitment en heb gekozen om volledig missionair te gaan werken. Dat komt ook doordat mijn werk binnen de Move Community flink aan het uitbreiden is. Met de Verspieders maar ook vanwege ‘Guides’, het programma waarin we online zendelingen ondersteunen en hun volgers verbinden aan gewone kerken en geloofsgemeenschappen. Het ND schreef er deze week nog over.

Guides is geboren uit een diepe overtuiging, en ik was dus niet eens zozeer op zoek naar bemoediging, maar toch kreeg ik het. Ik vertelde vorige week in onze nieuwsbrief al hoe ik compleet willekeurig in een klein stadje dat Sigtuna heet belandde en daar letterlijk tegen een groepje jonge gelovigen en hun predikant aanliep.

Het bleek dat veel van de jongeren pas kort geleden tot geloof waren gekomen en dat deze gewone Zweedse protestantse kerk snel groeit. De predikant had sterk het gevoel dat dit een tijd is om heel alert te zijn op wat God doet door een ‘stille opwekking’. De volgende ochtend toog ik naar de mis (de Zweedse Kerk had hier een karakter vergelijkbaar met de Anglicaanse kerk). En warempel.. Daar liep ik zowaar een heuse Zweedse influencer tegen het lijf die anderhalf jaar geleden tot geloof gekomen was en nu via TikTok volop muziek en het evangelie deelt. Hij vertelde me dat hij soms nog steeds niet kan geloven dat ie nu elke dag! in de kerk zit, maar dat het zijn leven zo ten goede komt. Alle dromen die hij had van geluk, succes en muziek zijn er nog steeds, maar de druk is eraf omdat hij de liefde van Jezus heeft gevonden die alles op zijn plek zet.

En daar bleef het niet bij. Ik begon bemoediging te ervaren in de levensverhalen van andere deelnemers, door gebed maar ook door ‘profetische woorden’. Dat klinkt enger dan het is. Zelf voel ik me altijd wat ongemakkelijk bij de term profetie - het zal mijn protestantse traditie zijn - maar in essentie merkte ik opnieuw hoe krachtig het is als andere gelovigen met hulp van de Geest diep je hart in kijken en je woorden geven die daadwerkelijk voeden. Die voeding is niet alleen een bemoediging, het was bevestiging van mijn plek in de wereld en het verlangen van God voor mijn leven en daarmee hielp het me mijn pad in het leven beter te leren kennen.

Dat is niet zomaar ‘bonus’. Ik merk dat ik steeds minder kan zonder gebed en bemoediging en probeer er dus meer ruimte voor te maken in mijn leven en werk. Klinkt overgeestelijk? Nou, als het in een veilige setting is met volwassen gelovigen is samen bidden brandstof voor mijn bestaan.

2. Ruimte

Er was ruimte. Fysieke ruimte, simpelweg omdat Zweden daar zo goed in is. Bossen, water, lucht. Maar die fysieke ruimte werkte door in iets anders: mentale ruimte. Ruimte om te denken. Ruimte om te luisteren. Ruimte om elkaar echt te ontmoeten.

We leven in een cultuur van haast, agenda’s en voortdurende prikkels. Maar wanneer er ruimte ontstaat, gebeurt er iets. Gesprekken verdiepen. Mensen worden opener. Je raakt weer afgestemd op wat er werkelijk toe doet.

Ook geestelijk werkt dat zo. Bij mij viel de druk even weg en ontstond er ruimte om opnieuw te luisteren naar God, naar anderen. Te delen van wat ik heb ontdekt maar ook te genieten van wat ons gegeven is.

Ik weet: dit is geen nieuwe gedachte. En terwijl ik dit schrijf - een dag na terugkomst - ben ik alweer in de rat race van mijn bestaan teruggevallen. Daarom moeten we als christenen ons actief verzetten tegen de continue race om meer, meer, maar. Met vallen en opstaan probeer ik dit in mijn leven toe te passen. Zo verkopen mijn vrouw en ik nu ons duurdere huis in Utrecht om een fijn, maar iets goedkoper huis in Woudenberg terug te kopen. Een ‘move’ die ik vroeger als een nederlaag zou hebben gezien, maar me nu vrijheid geeft om van minder te leven.

3. Waar richt je je blik op?

De Bijbel kent dat moment waarop de verspieders terugkomen uit het beloofde land. Sommigen zien vooral de reuzen. Anderen zien de druiventrossen. Wat doet het goed om je blik te richten op de druiventrossen: te zien wat God aan het doen is en meer te verwachten.

In Zweden waren er mensen die hun blik nadrukkelijk op die druiventrossen richtten: tekenen dat God aan het werk is. Nieuwe initiatieven, jonge mensen die tot geloof komen, ondernemers die hun talent inzetten voor het Koninkrijk. Neem Dan die in Moldavië ondernemers samenbrengt en inspireert om vanuit Bijbelse principes te ondernemen. Dat maakt een wereld van verschil in een land waarin roofkapitalisme vaak de bovenhand heeft gehad de afgelopen decennia.

Dat alles niet vanuit naïef optimisme. Maar vanuit een houding van verwachting: God is niet gestopt met zijn werk. Of, zoals mijn predikant Dirk de Bree het deze week verwoordde bij de podcast Dick en Daniel: onderschat Jezus niet.

4. Levenslust en uitbundigheid

Wat me misschien nog wel het meest opviel was levenslust. Je zou in tijden van Trump,Iran, smeltende ijskappen en stijgende olieprijzen misschien het liefst onder de dekens kruipen.

Maar in Zweden was er iets anders: een soort uitbundigheid. Een vreugde om samen te zijn. Om te eten. Om te zingen. Om te lachen. Om dankbaar te zijn voor wat God geeft.

Die uitbundigheid zat niet in spektakel, maar in het vermogen om echt te genieten van wat er was.

Het kampvuur. Samen zingen. Goede gesprekken laat op de avond.

Wat een verademing: een cultuur waarin dankbaarheid en vreugde alle ruimte krijgen.

5. Lichamelijkheid

Daar hoorde ook iets bij wat we in sommige kerkelijke tradities een beetje zijn kwijtgeraakt: lichamelijkheid.

Coen Nuijten was mee als een van de organisatoren. Coen werkt veel met storytelling voor bedrijven maar is ook christelijk spreker en een beetje een stuiterbal. Dat kwam mooi van pas want Coen maakte ruimte voor dingen die je niet meteen met een christelijke conferentie associeert: ijsbaden, barbecueën, goed eten, bewegen, ontspannen.

Het klinkt misschien banaal, maar het heeft iets herstellends.

We zijn niet alleen geest. We zijn ook lichaam. En wanneer lichaam en ziel samen ademen, ontstaat er vaak meer openheid voor God en voor elkaar.

Een retraite die ook je lichaam betrekt kan soms verrassend veel ruimte geven aan de geest. In Nederland zijn initiatieven als 4M hier natuurlijk volop mee bezig, maar ook iemand als Jan Verduijn van Op Adem sluit aan op dat denken. Organiseer eens wat vaker een barbecue, een kampvuur of een buitendienst.

6. Hoe bouw je een beweging?

Ik dacht altijd dat een beweging begon vanuit visie en dat relaties daar aan moesten bijdragen. Maar het is precies andersom, als je het duurzaam wilt maken. Wouter en Dennis hadden er bewust voor gekozen om niet te starten met een grote visie, maar een groep gelijkgestemden bij elkaar te brengen. Mensen met specifieke ervaringen, kwaliteiten en verlangen.

Daardoor was er ruimte voor het vormen van relaties door gebed, gezelligheid, gedeelde ervaringen, kwetsbaarheid etcetera. Vandaaruit ontstond er herkenning en begonnen we patronen te zien in wat God aan het doen is in onze landen. Pas toen volgde een voorzichtige visie voor de toekomst van deze groep.

Dat moet de komende tijd nog worden uitgewerkt en bestendigd in een structuur die passend is, maar wil je iets nieuws beginnen, dan begint het bij het bouwen aan een sterke cultuur waarin mensen betrokkenheid en eigenaarschap ervaren. Waarin ze nodig zijn. Een synodaal proces in het klein zou je kunnen zeggen.

7. Leiderschap van achteruit

Bovenstaande vraagt ook wat anders van leiders. Wouter Droppers deelde heel open hoe hij de afgelopen jaren een aantal stappen had moeten zetten in zijn leiderschap. Voor hem - en wellicht voor andere oudere leiders - zat er een gevaar in een stuk hoogmoed waarbij enerzijds de leider het gevoel kan hebben het allemaal al wel eens gezien te hebben en anderzijds vanuit een sterke eigen visie de koers wil uitzetten.

Maar dan loop je voor de troepen uit, en ben je een vrij makkelijk doelwit voor de pijlen van de tegenstander. Zie hier de reden waarom zo veel leiders vallen.

In plaats daarvan koos Wouter ervoor om zijn mond te houden over koers en visie (hoewel hij ongetwijfeld ideeën had) en het organisch te laten ontstaan in een groepsproces. En hij liet meermaals zijn hart spreken. We konden de liefde voor God, zijn familie en voor ons proeven. Als zo’n grote man (ook fysiek) op die manier zich uit, wordt hij vele malen benaderbaarder. Een superkracht als leider.

8. Gelijkgestemdheid

De kerk is bij uitstek een plek waar verschillen samenkomen. Dat moet ook zo zijn.

Maar tegelijk merkte ik hoe belangrijk het is om soms ook plekken van gelijkgestemdheid te hebben. De groep ‘business pioneers’ waar ik mee was in Zweden had zoveel levenservaringen, dromen en karaktertrekken die ik deel dat het als een warm bad voelde.

Nu moet de kerk soms allesbehalve een warm bad zijn, maar we hebben wel warme baden nodig. Na het ijsbad dook ik lekker de sauna in. Jezus bouwde ook diverse ringen van intimi om zich heen. Kies ook voor plekken en mensen waar je ongewapend jezelf kan zijn en laten we dat als kerk ook respecteren.

Concreet betekende het dat ik in het verleden nog weleens meewarig keek naar van die vrouwen en mannen bewegingen. Voelde beetje achterhaald en stereotiep, maar mijn Finse broeder vertelde hoe in Finland de sauna de plek is waar je je vrienden mee naar toe neemt. Het is zelfs een culturele code onder mannen dat als je vriend je mee vraagt naar de sauna dat je daar open mag zijn over je innerlijke vragen en moeiten. Hij vertelde: ‘als je in de sauna nog niet deelt, dan ben je echt een verloren zaak’.

Zoek naar broederschap, vriendschap, gedeelde roeping.

9. Gerichtheid op God door de dag heen

Misschien wel het belangrijkste element was dit: God was niet alleen een onderwerp, maar een aanwezigheid door de dag heen.

Dat herkende ik ergens ook uit het leven van mijn reformatorische opa en oma in Rilland Bath. Het geloof doortrok daar het hele leven door vaste ritmes van gebed, bijbellezen, samen zingen en kerkelijk leven.

In Zweden kreeg dat een iets andere vorm: worshipmomenten, gebed, Lectio Divina, profetische woorden, samen luisteren naar God.

Maar de kern was hetzelfde: een gerichtheid op God die door de dag heen bleef.

En wat me daarbij opviel was hoeveel jongere gelovigen daar naar verlangen.

Ik dacht bijvoorbeeld aan de ontmoeting met de jonge influencer bij de mis. Jongeren die hun geloof niet parkeren op zondag, maar integreren in hun dagelijks leven – op TikTok, in gesprekken, in hun werk.

Conclusie

Ik ga de komende tijd met deze druiventrossen aan de slag. In mijn persoonlijk leven. In Zweden schreef ik spontaan een set leefregels voor mijn gezin, die ik bij terugkomst met mijn vrouw doorsprak. Uiteraard wordt een en ander nu weer aangepast ;)

En ik ga door met mijn werk als pionier omdat ik daarin bemoedigd ben. Ik hoop meer goede woorden te spreken tegen anderen en minder bezig te zijn met alle moeiten in de wereld, maar door met gelijkgestemden (dankbaar voor mijn team bij Move) ons te richten op God en dan al zoekend een ritme te vinden waarin we floreren. Makkelijk is dat niet. Ik voel de druk alweer toenemen. Dus wil je bidden voor me? Heel graag.

Oh en ik ga zo’n ijsbad aanschaffen. God heeft ons nu eenmaal niet een geest van lafhartigheid gegeven ;)

Tot volgende week!

Ruth Perrin is een Engelse theoloog. Zij schreef het boek Changing Shape (2020). Daarin interviewt ze tientallen mensen Generatie Y (millennials) in relatie tot kerk en geloof. Ze geeft vervolgens duiding aan wat ze signaleert. Ze komt daarin tot vier dingen die belangrijk zijn in het christelijk leven van deze generatie. En wij herkennen hier ook verlangens van GenZ in.

#1 Get real!

Jongeren willen dat het geloof in Jezus - tenminste, als ze gecommitteerd gelovige zijn - alle aspecten van hun leven raakt. Ze vinden dat de kerk te vermijdend is en weinig eerlijkheid, oorspronkelijkheid en wijsheid te melden heeft rondom actuele zaken in al die facetten van het leven. Er is een verlangen dat het geloof dagelijks keuzes beïnvloedt en daarin iets onderscheidends toevoegt. Ze willen gevormd worden. In een wereld waarin zoveel dingen ‘artificial’ zijn, balen ze van de ‘alles is prima met me-cultuur’ in de kerk. Het is een verlangen dat voorbij het steriele van de kerk gaat, dat het geloof in verband wordt gebracht met de rauwheid van het leven.

#2 Talk with us

En natuurlijk, jongeren erkennen ook dat er geen eenduidig antwoord te geven is. En dat het complex is. Maar praat in ieder geval met ons! Wat zie jij? Hoe kunnen we jullie/jou bereiken in de ervaringen van jouw leefwereld? Er is frustratie over het gebrek aan communicatie en over de vooroordelen waaruit gehandeld wordt. Behandel ons niet als kinderen is de reactie. Zo van: we hebben toch een jeugddienst voor jullie een paar keer per jaar. Wat wil je nog meer? Ze zijn nieuwsgierig naar wat er buiten de grenzen van de gemeente en denominatie zich afspeelt. Wat kunnen we bijvoorbeeld leren van katholieken? Ook hier laat Perrin al zien dat er behoefte is aan iets authentieks en iets dat vastigheid biedt: “Something unchanging in a culture of continual flux”. Denk hierbij aan praktijken en bronnen die de moderne tijd overstijgen. De jongeren die Perrin sprak willen een religieuze identiteit en praktijken ontwikkelen die kunnen helpen de tijd met grote veranderingen en uitdagingen aan te kunnen. Daarin zijn millennials ook pragmatisch: als het maar werkt voor me.

#3 A desire for family

Netwerken, groepen, gehoord worden, en dat alles binnen een grotere gemeenschap, er is een verlangen naar. Ook ‘vader en moeders’ in het geloof zijn belangrijk. Voorbeeldfiguren. Ouderen, investeer tijd en liefde in jongeren. De gemeenschappen moeten wat betreft de respondenten uitblinken in authenticiteit, gastvrijheid en vrijgevigheid.

#4 Inspiration

Is er een visie te vinden in de kerk op het hele leven. Dat hoeft niet gemakkelijk te maakt te worden, nee, het mag uitdagend. Daag me uit! Ik hoef er niet direct te zijn. Zolang het maar begrepen wordt. Het mag dus best radicaal om het zo te zeggen. Laten we samen daarnaar op weg gaan. Iemand in het boek zei: “inspire people to reach for more than the world can offer”

Perrin schrijft over gelovige millennials, geboren tussen 1981 en 1996, maar verlangen naar echtheid, serieus genomen worden, gekend worden en uitdaging geldt breder. We herkennen dit ook bij GenZ (geboren tussen 1997 en 2012), al is deze generatie anders dan dan millennials. Daarvan zie je iets in de eerste tip die we delen.

Tip 1: Vastigheid en schoonheid

David Latting is een intrigerende Amerikaanse christelijke influencer. Een theologische duider vanuit GenZ en zeer ‘bevindelijk’. Een aanrader om te volgen en zijn observaties op je in te laten werken. In deze video vertelt hij wat hij ziet in Generatie Z ten opzichte van Generatie Y (Millennials).

Tip 2: Doe maar normaal ?!

Nelleke: Afgelopen zondag ging ik voor in een Samen Jong-dienst in een NGK-gemeente. Een heel gewone gemeente, lekker informeel en divers. Allerlei mensen - jong en oud en met verschillende culturele achtergronden - leverden vol verve een bijdrage aan de liturgie. Niet hoogdravend. Niet perfect. Het was gewoon prachtig.

Toen Henk-Jan deze week het essay ‘They Killed Normal and Called it Progress’ deelde, snapte ik waardoor juist deze gewoonheid mij zo raakte. Het punt van schrijver Rodrigo Brancatelli is dat ‘gewone’ films, restaurants, journalistiek die ‘iedereen’ leuk vond, steeds vervangen zijn door iets dat nét iets beter is. Tenminste, beter voor een kleinere doelgroep. Een neiging die ik ook in het kerkelijk landschap herken. Christelijk groepen - on- en offline - profileren zich in preken of aanbidding of ontmoeting of liturgie. Gemeenten die ontstaan in of ontwikkelen naar een niche. Elke vervanging is een échte upgrade, maar voor steeds minder mensen.

Sterft gewoon uit?

Dat zou erg zijn, want juist in het gewone midden ontmoet je mensen buiten je bubbel en leer je van en met elkaar. Misschien is dat wel de reden waarom ik zo van zulke gewone imperfecte diverse échte gemeenten houd.

→ Lees hier het essay ‘They Killed Normal and Called it Progress’

Tip 3: De behoefte aan blijvende vorming

Daan: Annemarie Duyst, een christelijke influencer, maakt een online serie genaamd ‘Leren Leven met Jezus’. Je leeft namelijk, ook al ben je tot geloof gekomen, niet zomaar als een christen. Dat vraagt vorming, en dat moet eigenlijk continu doorgaan.

Het is mijn ervaring dat dit een aandachtspunt is in de kerk. Via de podcast De Leerlingen kom ik op meerdere plekken in het land. Sommige christenen die hun leven lang naar een orthodoxe gemeente gaan, geven aan er veel van te leren en ‘eindelijk overzicht te krijgen’. Veel mensen in kerken teren qua systematisch onderwijs nog op hun catechese-tijd van misschien wel 40 jaar geleden.

Tip 4: GIRLS

Nelleke: Freya India is een van de krachtigste jonge stemmen als het om mentale gezondheid van GenZ gaat. Ze beschrijft - deels uit eigen ervaring - hoe online daten, social media, personal branding en porno enorme invloed hebben op het leven van met name meiden. Dat deed ze al langer via haar substack en inmiddels is haar boek GIRLS uit.

Vrolijk wordt je niet van haar analyse. Ik denk dat ze te weinig oog heeft voor veerkracht van jongeren, maar haar boodschap onderstreep ik graag: laat meiden opgroeien in een échte wereld, waar hun puber-uitingen niet voor altijd online terug te vinden zijn. Gun ze gemeenschappen waar ze met vallen en opstaan kunnen opgroeien tot volwassenen.

—> How the internet ruins young people - Freya India in gesprek met de heren van TRIGGERnometry

Tip 5: Echt dienend leiderschap

Als ‘dienend leiderschap’ alleen een uiterlijke houding is zonder de innerlijke overtuiging, kan het destructief zijn. Deze week hoorden we verschillende verhalen van duistere randen aan geestelijk leiders. Machtsmisbruik, grensoverschrijdend gedrag, verdoezelen van fouten.

Dit essay van de presbyteriaanse pastor David Forney geeft een interessante verklaring: dienend leiderschap als perfect plaatje.

‘Als nederigheid een imago wordt om te cultiveren in plaats van een geleefde ethiek, kan autoritarisme zich ongemerkt innestelen. Als je dienstbaarheid van bovenaf predikt, zijn het meestal de mensen onderin die de last ervan dragen.’

Opnieuw een oproep tot echtheid: leiders die hun fouten onder ogen durven zien, een systeem waar kritiek van onderaf gewaardeerd wordt en waar genade geleefd wordt.

—> Essay: The Dark Side of Servant Leadership

Oh, en over ‘real’ gesproken. Ondertussen in Zweden…

Henk-Jan is op een conferentie (waarover volgende week meer), maar wilde vooraf nog één dagje rust. Niks verspieden, gewoon zijn. Maar de Geest (of het toeval, voor de minder gelovigen onder ons) wilde anders.

Luister hier wat hij meemaakte….

…..wordt vervolgd….

In mijn (Nelleke) hoofd is de Costa Brava onlosmakelijk verbonden met het spirituele gedachtegoed van Richard Rohr. Als ik denk aan die rotsige kust en de blauwe zee, hoor ik zijn stem over leven in verbinding met God en het leven met Christus,weer in mijn hoofd. Dit komt omdat ik tijdens een vakantie, al heel wat jaren terug, tijdens het hardlopen naar de serie ‘Another name For Every Thing’ luisterde op Spotify.

Je herinnering is een raar ding: het koppelt beelden, geuren en geluiden aan elkaar. Dus als je, net als ik, veel podcasts luistert onderweg, kan er op de raarste plekken ineens een fragment of associatie oppoppen.

In onze Verspieders-signalgroep komen heel wat podcasts voorbij. Henk-Jan en Daan hebben me zo al op het spoor van heel wat boeiends gezet, dat net buiten mijn eigen bubbel viel. Daarom deze week een speciale podcast-nieuwsbrief. Wij helpen je hiermee graag aan wat nieuwe herinneringen! Deze podcasts - zowel series als afleveringen - inspireerden ons en brachten ons nieuwe inzichten.

Tips van Daan

#1 Christus’ liefde tijdens terrorisme

Het is één van de eerste afleveringen die we maakten voor Moderne Profeten, maar wel een van mijn favorieten: de aflevering van Frère Christian de Chergé. Je kunt hem kennen van Des Hommes et des Dieux. Christan is prior van een kleine kloostergemeenschap in Algerije die te maken kreeg met moslimterrorisme. Wat betekent Christus’ liefde uitleven dán?

→ Luister hier

#2 Interessante tijden

De New York Times-podcast Interesting Times with Ross Douthat tip ik als geheel. Dat komt omdat ik zijn levensgevoel van Douthat deel. Hij nodigt gasten uit die ik ook interessant vind en hij stelt vragen die ik ook zou stellen. Ross is conservatief en katholiek op een prettige manier. Tenminste, ik identificeer me ermee. En mooi dat daarvoor plek is binnen dit liberale mediamerk.

→ Luister hier

#3 Her-tovering

Nou ja, omdat we het niet kunnen laten, hierbij nog een tip voor een serie. Re-enchanting. Een serie waarin gasten worden geinterviewd met als doel een nieuwe christelijke visie te ontwikkelen op de cultuur, wetenschap, politiek en de kunsten. Luister bijvoorbeeld dit gesprek met meesterverteller Martin Shaw.

→ Luister de serie

#4 AI als opgroeiende tijger

Yoshua Bengio, een van de ‘godfathers van AI’ vergelijkt de huidige status van deze technologie met een babytijger: nu nog beheersbaar, maar in potentie een gevaarlijk roofdier. Sinds de komst van ChatGPT maakt hij zich grote zorgen. Gedreven door de liefde voor zijn kleinkind vraagt hij zich af of de toekomstige veiligheid van de volgende generatie nog wel gegarandeerd is. Kunnen we dan nog wel stilzitten? Een boeiend, existentieel gesprek in The Diary of a CEO.

→ Beluister hier

#5 Christelijk leren denken

Widya zoekt God is een boeiend concept. Widya Soraya, die vanuit esoterie tot geloof gekomen is, gaat met ervaren christenen in gesprek om te ontdekken wat het christelijke precies betekent, om er meer over te leren (het thema dat steeds weer opvalt is: “ik ben genoeg”). Deze aflevering gaat over seks en relaties en de gespekspartner is Jeanette de Korte, coach en docent.

→ Beluister hier

Tips van Henk-Jan

#6 De minder ik podcast

Tim Thijs Ketting, mijn mede-oprichter van Move Community, heeft al veel gemaakt in zijn leven, maar met de minder ik podcast maakte hij iets dat hij bestempelde als ‘levenswerk’.

In de podcast gaat hij in gesprek met zijn zus Lorraine, slechts enkele weken voor zij overleed aan kanker. In de jaren dat Lorraine ziek was, realiseerde Tim Thijs zich dat hij vaak veel ongelukkiger was dan zijn doodzieke zus. Hoe kan dat?

De podcast is een persoonlijke reis maar ook de zoektocht van een generatie die alles heeft maar zich massaal snotterend terugvindt op de bank van de therapeut.

Gelukkig is er ook voor millennials als Tim Thijs (en ik) goed nieuws. Dat ontdek je in deze podcast.

-> Beluister hier

En een prachtig interview met Tim Thijs in het Nederlands Dagblad

#7 Is de stille opwekking echt gaande?

Ik kreeg de laatste tijd steeds vaker de vraag of de ‘stille opwekking’ nou echt gaande is of dat we overdrijven. Als verspieders volgen we al lange tijd het werk van Justin Brierly met zijn podcast ‘the suprising Rebirth of Believe in God’.

In een recente aflevering pakt Brierly die vraag even lekker beet door flink de data in te duiken. En hij neemt ook gelijk die andere vraag mee die telkens opkomt: is de stille opwekking een oprisping van radicaal rechts of hebben we met echte bekeringen te maken? Dikke aanrader dus..

→ Is the rebirth real?

#8 Johannes Hartl op Missonaire Parochie

Vorige week schreef ik al over Johannes Hartl, de Duitse katholieke theoloog die steeds meer furore maakt. Dat smaakte naar meer voor Daan, die een opname vond van Hartl in Nederland op de Missionaire Parochie Conferentie 2025 in Nederland. Hartl is grappig, scherp en gericht op Christus. Geen podcast, maar wel zodanig te gebruiken.

Tips van Nelleke:

#9 Zielvoer: ‘I rest in the grace of the world, and am free.’

Goed voor de ziel: wandelen in de natuur met poëzie in je oren

—> The Peace of Wild Things van Wendell Berry ontdekte ik via de serie On Being met Krista Tippett.

—> In het Nederlands toeleven naar Pasen? Veertig dagen poëzie van het Nederlands Dagblad.

#10 Christine en Gerjanne over veranderen van kerk

Elke week delen de twee reformatorische vriendinnen hun wijsheid en gezelligheid rond een voor hun prangend thema. Afgelopen week ging het over: ‘(Wanneer) mag je van kerk veranderen?’ Trouw en eenheid zijn thema’s waar ik me ook veel mee bezighoud. Ik bleef wel met twee vragen achter, misschien herken je ze. 1) Als het over ‘de kerk’ gaat, wordt vaak de kerkDIENST bedoeld. En dan gaat het vaak met name over de preek. Wat zegt het over onze manier van kerk-zijn als dat ene (of in Refokerken die twee) half uur(en) per week zo bepalend zijn? 2) Wat is de verantwoordelijkheid van de kerkenraad, predikant en het geheel van de gemeente als mensen zich niet meer thuisvoelen in de kerk? Hoe heeft een kerkenraad of predikant geluisterd en gezocht en bewogen om iemand vast te kunnen blijven houden? Niet om iemand te overtuigen of zorgen te bagatelliseren, maar juist om als Lichaam van Christus te leren en te groeien door de pijn van de ander?

→ Van kerk wisselen is als je moeder verlaten

#11 Bijbels en Babbels

Hier geniet ik enorm van: twee jonge vrouwen nemen je mee in hun Bijbelstudie, gebed en gedachten over geloof en God. Geen supersonische productie of grootse statements, maar gewoon aanschuiven bij hen aan de thee en meeleven met een geloofsgesprek tussen gewone gelovige jongeren.

→ In deze aflevering gaat het over hoe je een goede afspiegeling bent van God.

#12 Train je empathie-spier met The Sacred

Dankzij The Sacred heb ik een enorm spectrum aan denkers leren kennen. Elizabeth Oldfield zoekt voor elke serie het liefst zo uiteenlopende personen. Politiek, religieus, qua leeftijd en achtergrond. Allemaal krijgen ze dezelfde vraag: Wat is heilig (sacred) voor jou? En vertel me meer over je jeugd, wat maakt dat je de persoon bent geworden die je nu bent? Doel: echte gesprekken.The Sacred helpt me mijn innerlijke ‘core’ te trainen, in verbinding te blijven met anderen zonder je eigenheid te verliezen.

→ De hele serie is een aanrader. Ik koos dit gesprek over immigratie tussen de conservatieve Rod Dreher en Elizabeth Oldfield als voorbeedl van hoe je op een open manier diep van inzicht kunt verschillen zonder de ander te ontmenselijken.

Dus: vergeet je gezin, vrienden, opa en oma. Koptelefoon op en luisteren maar!

Tot volgende week!

Links, rechts, conservatief, progressief, bevindelijk, piëtistisch, evangelisch, orthodox, liberaal. Toen wij dinsdag de koppen bij elkaar staken voor deze editie, verzandde ons gesprek in schema’s. Je komt er niet uit. En het doet ook geen recht aan mensen en mede-christenen als we hen zo classificeren.

Een dag later diende zich een voorbeeld aan dat het niet beter duidelijk kan maken. Er is namelijk een nieuw initiatief gestart. De Linkse Kerk. Het gaat om christenen met een progressieve visie op gelijkheid, zorg voor de schepping en welvaartsverdeling die zich verenigen in een collectief. Ze zijn vooral ook bezorgd om de groei van een onbarmhartig soort conservatief christendom. In deze eerste video op hun Instagramkanaal zet mede-initiatiefnemer Bart Bolhuis de toon.

Prima initiatief natuurlijk om de christelijke overtuigingen weer wat op scherp te zetten. Maar waarom opnieuw polariserend door vooral ergens ‘tegen’ te zijn? En: waarom in zulke simplistische schema’s? Waarom afzetten tegen ‘rechts’? En wie zijn dat dan? Ik (Daan) ben waarschijnlijk ook een ‘rechtse christen’ vergeleken met hen. Ben ik nu niet goed? Ik denk ook meteen aan orthodoxe christenen die moeite hebben met het migratiebeleid, maar zelf wel een huis vol vluchtelingen hebben. Of aan mensen van het korps van het Leger des Heils die heel barmhartig zijn, maar ook strikte ethische regels vanuit de Schrift kennen die De Linkse Kerk niet zou pruimen. Natuurlijk, ik snap dat De Linkse Kerk zich zorgen maakt over de groei van organisaties als Turning Point Nederland. Maar is dit de goede toon?

Oppassen met schema’s op de realiteit te plotten dus. Tegelijkertijd voelen we natuurlijk wel de behoefte om anderen te ‘plaatsen’ of een standpunt van iemand te kunnen beoordelen. Voor wat het waard is, denk ik dat drie dingen belangrijk zijn: 1) Praat zo respectvol mogelijk over de anderen, ook al ben je het totaal oneens, 2) Speel op de bal, zet geen mensen en groepen weg 3) Wees specifiek. Niet: hij/zij is rechts. Maar: hij/zij heeft conservatieve opvattingen over […]

En als je ‘m gemist heb, lees dan het essay van Nelleke van vorige week over waarom goed verschillen nodig is voor échte vrede.

Zelf probeer ik (Daan) dat te doen in het schrijven van De Leerlingen. Bijvoorbeeld in de aflevering over de doop. Als voorstanders van de kinderdoop kiezen we (Jurjen ten Brinke en ik) daarin richting. Tegelijkertijd proberen we de argumentatie van voorstanders van de geloofsdoop te begrijpen en te laten zien. Vervolgens leggen we beargumenteerd uit waarom we Bijbels gezien andere keuzes maken. Het gaat dan om het eren en inzicht proberen te krijgen in andere perspectieven, maar ook duidelijk een eigen koers te kiezen.

Tja, en tegelijkertijd. We zijn beperkt en doen elkaar en God tekort. Deze week deden Daan en Nelleke mee met een ritueel dat ons weer op onze plek zette: een askruis ontvangen op aswoensdag. Je hoort er nog over in deze nieuwsbrief die je vijf tips geeft om verder te kijken dan je eigen schema’s:

Tip 1: Veritas Academy doorbreekt schema’s

Henk-Jan: Ik ben erg enthousiast over de Veritas Academy, een nieuw initiatief van Tom van Hoogstraten, godsdienstwetenschapper en voormalig voorganger in Amsterdam. Tom is een rasechte apologeet, die ook online zijn sporen aan het verdienen is. Met de Veritas Academy helpt Tom mensen de waarheid van het christelijk geloof te ontdekken door geloof en wetenschap te verbinden.

Ik was erbij tijdens de opening op de Erasmus Universiteit. Er was prachtige muziek en een mooie bijdrage van hoogleraar René van Woudenberg, maar het sprak me vooral aan omdat Tom schema’s doorbreekt op een mooie, zelfverzekerde manier. Hoe dan? Nou…

• Hij bleef weg bij het onnodig vijanddenken dat andere (online) initiatieven op dit vlak vaak typeert. Tom zet zich niet zo zeer ergens tegen af, maar kiest voor gezond zelfvertrouwen op inhoudelijke gronden.

• Tom heeft dus ook geen calimero-complex. Hij gaat het debat met verve aan.

• Een besef van zijn positie. Tom weet dat hij niet in de kerk of de academie moet werken, maar dat hij een brugfunctie te vervullen heeft.

• Tom gaat geen ‘onnodige’ discussies aan. Zo blijft hij weg bij het schepping-evolutie debat omdat het in zijn ervaring niet helpt om mensen naar Jezus te leiden. Daarmee heeft hij zijn uiteindelijke doelstelling ook scherp.

Meer weten, of wil je langszij komen? Tom is beschikbaar als spreker en kan ook nog wel wat steun gebruiken in het opbouwen van zijn initiatief.

→ Naar de website van de Veritas Academy

Tip 2: Hoe de Duitse theoloog Johannes Hartl speelt met schema’s

Henk-Jan: Ik zit volgende week in Zweden, met een groep jonge christelijke ondernemers en communitybuilders uit heel Europa (later meer). Een aantal deelnemers werkt nauw samen met de Duitse schrijver en theoloog Johannes Hartl.

Ik ontmoette Hartl ooit kort in Rome bij een kerk waar oude relieken tentoongespreid lagen. Met mijn protestantse inborst kon ik een schampere opmerking nog net inhouden. Dat was maar goed ook, want Hartl was in vervoering. Kortom, Hartl is een echte, gelovige katholiek. Maar zich laten vangen in schema’s? Dat is dan weer niets voor hem.

Hartl is in Duitsland De Eden beweging begonnen en schreef een goed verkocht boek dat recent in het Nederlands is uitgekomen. Hij is conservatief, maar niet per se rechts. Gericht op schoonheid en waarheid, maar ook op duurzaamheid. De esthetiek is klassiek, maar in een nieuw jasje. Hij heeft veel liefde voor zijn tradities, maar is toekomstgericht. Wil je er een beetje gevoel bij krijgen? Ze organiseren regelmatig ‘festivals’ zoals het Eden Fest in Augsburg afgelopen jaar.

Tip 3: Dust to Dust

Daan: Deze week was het aswoensdag. Zelf ga ik nu zo’n zestien jaar naar de Anglicaanse Kerk in Utrecht op de avond van deze dag. De kerk zat ramvol. Het laat wel iets zien aan verstilling, orde en traditie, misschien. In de dienst wordt tegen ieder kerkganger gezegd: Remember that you are dust, and to dust you shall return. Turn away from sin and be faithful to Christ. Daarbij hoort ook een litanie, korte smeekbeden. Een aantal treffende gebeden zaten daarbij die ons nederig houden en helpen voorkomen dat we elkaar schema’s afserveren:

We have not loved you with our whole hearts, and mind, and strength. We have not loved our neighbours as ourselves. We have not forgiven others, as we have been forgiven.

Lord, have mercy

We confess to you, Lord…

all our past unfaithfulness: the pride, hypocrisy and impatience of our lives.

Lord, have mercy

Our self-indulgent appetites and ways, and our exploitation of other people.

Lord, have mercy

Our anger at our own frustration and our envy of those more fortunate than ourselves.

Lord, have mercy

For our waste and pollution of your creation and our lack of concern for those who come after us.

Accept our repentance, Lord.

Overigens zag ik een mooi liturgisch ritueel. Een jonge kerel die naast mij stond, sloeg zichzelf bij elke ‘Lord, have mercy’ op de borst, zoals de tollenaar in de gelijkenis van Jezus uit Lucas 18.

Aswoensdag is door het visuele karakter ook een grote inspiratiebron voor content op sociale media, zoals dit voorbeeld.

Op de website The Work of the People staat een prachtige korte visuele meditatie over aswoensdag. Als verkapte eerste tip. De moeite waard om te kijken. Remembering who we are. Not Gods, but the image of God. Not divine, but the likeness of the Divine.

Tip 4: Weggeroepen uit de geijkte schema’s

Daan: Mijn YouTube-algoritme schotelde me deze week een video voor vanuit de ‘rechtse kerk’ ;). Daarin vertelt dominee Van der Toorn van de CGK in Bunschoten dat hij een beroep heeft aangenomen naar Doornspijk. Op de een of andere manier bleef ik hangen. Het raakte hoe hij vertelt over zijn wikken en wegen, maar vooral over hoe zijn roeping onverwacht zo duidelijk bleek te zijn. Hij gaat nu naar een kleinere, conservatievere gemeente. Hij durft zich verder te laten leiden dan het schema groter, beter, meer van hetzelfde dat we elkaar zo snel kunnen opleggen.

Tip 5: Sportschema’s

Nelleke: Misschien heb je na al dit schema-overstijgend gepraat wel even wat behoefte aan duidelijkheid. Gewoon, toch even een stukje duiding van hoe de christelijke wereld in elkaar zit. Want verschillen hoeven we niet weg te poetsen, toch?!

In dit filmpje worden kerkelijke stromingen gekoppeld aan sporten van de Olympische Spelen. Best herkenbaar, toch?!

D.V. volgende week vrijdag mag je ons weer in je mailbox verwachten.

Alle goeds!

Nelleke, Henk-Jan en Daan

Als verspieders zien we dat de kerk wel erg op de wereld lijkt: we verdragen onenigheid maar moeilijk. Dat is zonde. Nelleke neemt je mee in dit essay over het belang van conflicten en waarom je elkaar moet blijven vasthouden. Met aan het eind drie methoden om dit ook in jouw kerk te oefenen.

Waarom ik blijf

Afgelopen zondag werden bij mij in de gemeente ambtsdragers bevestigd. Voor een volle kerk beloofden mannen en vrouwen trouw aan de Bijbel en de gemeente. Het is niet vanzelfsprekend dat deze mensen daar stonden. Vrouwen worden pas sinds kort toegelaten in de kerkenraad. De weg daarnaartoe was best intens voor de gemeente, voor voor- en tegenstanders. En dus stonden zondag mannen die moeite hebben met vrouwen in het ambt naast zusters die ervaren dat hun eindelijk recht gedaan is. Mensen die elkaar niet altijd begrijpen. Toch stonden ze naast elkaar, knielden om de beurt neer en kregen de handen opgelegd om samen de gemeente te gaan dienen.

Dit zijn de momenten waarop ik voel hoe bijzonder een kerk is. Mensen met heel verschillende overtuigingen, die elkaar soms niet kunnen uitstaan, maar die elkaar tóch willen vasthouden. Dat is mooi, maar ook vaak frustrerend. Wat is de kerk soms een zooitje! Mensen met veel overtuigingskracht maar weinig kennis van zaken, sudderend leiderschap, liefdeloosheid. Ik ben mijn hele leven deel van dezelfde gemeente en heb regelmatig op het punt gestaan af te haken. Me terug te trekken, een andere gemeente te zoeken of gewoon niet meer naar de kerk te gaan. Toch blijf ik en neem ik mijn tienerkinderen, waar mogelijk, in dat spoor mee. Juist ook omdat volhouden, doorzetten en elkaar blijven zoeken waarden zijn die je bijna nergens anders meer leert. In dit essay laat ik zien waarom wrijving en conflict bij kerk-zijn horen en geef ik tips om het op een goede manier vol te houden met elkaar.

Eenheid is het principe. En de uitdaging

Kerk-zijn is samen al ploeterend Jezus volgen. Een groep mensen, verbonden in doop en avondmaal, die weten dat ze van genade moeten leven en elkaar nodig hebben om de lengte, breedte, diepte en hoogte van Christus liefde te begrijpen (Efeziërs 3: 18). Je hebt hierbij verschillende generaties, persoonlijkheden, achtergronden en inzichten nodig, daar is het Nieuwe Testament duidelijk over. Dat is het principe. Maar oh oh oh, wat is dit ook een uitdaging. Er staan niet voor niets zoveel oproepen en gebeden om eenheid in de Bijbel.

Blijkbaar is dat nodig.

Als het om omgaan met verschillen gaat, zie ik in de kerk twee reflexen. Ik vergroot ze hieronder uit:

Sommige gemeenten erkennen de diversiteit en zijn trots op de verscheidenheid in de kerk. Maar geloofsgesprekken zijn lastig. Het gaat weinig over wat het inhoudt om in Christus één te zijn, waar de verschillen zitten en hoe we elkaar moeten scherpen. Je bent naast elkaar christen, maar niet mét elkaar. Confrontatie wordt snel uit de weg gegaan. Als je iets over inhoudelijks tegen mijn opvattingen hebt, val je mij persoonlijk aan en trek ik me terug.

Aan de andere kant van het spectrum is die urgentie er wel. Op de goede manier geloven is voor deze kerken heel belangrijk. De Bijbel is heilig. Daar wordt studie naar gedaan en naar de Geest geluisterd. De antwoorden die daaruit volgen zijn stellig en helder. Wie anders denkt kan zomaar vrijzinnig, lauw of geesteloos genoemd worden. De confrontatie wordt wel aangegaan, maar wordt er echt geluisterd naar de ander? En als jij niet mee kunt komen met ‘de waarheid’, dan kun je beter vertrekken.

Aan tafel blijven zitten

Natuurlijk is de kerk niet de enige plek waar we ruzie lastig vinden. Kiza Magendane schreef in het NRC van 6 januari hoe we als samenleving verleerd zijn om samen te werken. Uit angst voor wrijving, ongemak en schurende gesprekken trekken we ons terug in hokjes, waarbij je wel óver de ander, maar niet met de ander praat. Magendane pleit voor ‘betekenisvolle frictie’. Dit betekent dat je aan tafel blijft zitten, ook als het moeilijk wordt en als je het gevoel hebt dat anderen helemaal uit de bocht vliegen. Het betekent conflicten aangaan waarbij je op de bal en niet de persoon speelt, in kwetsbaarheid en met de wetenschap dat we elkaar nodig hebben, juist als het moeilijk wordt. Magendane schrijft dat de beste en meest logische plek om dit te leren het gezin is, of net iets breder: je familie. Kinderen en jongeren hebben deze zogenaamde ‘betekenisvolle frictie’ nodig om gezond en weerbaar op te groeien.

Vormende gemeenschappen

Daar ging ik op aan. Bij KiemPlaats, het expertisecentrum kinderen, jongeren en geloof dat ik samen met mijn compagnon Corina Nagel run, werken we op allerlei manieren mee aan plekken waar kinderen en jongeren stevig kunnen wortelen en groeien om vrucht te dragen in de samenleving. Ik spreek in kerken waar jongeren ruimte én grenzen krijgen om zelf bij te dragen aan kerkdiensten en oefen met ouders, opa’s en oma’s hoe ze gelijkwaardige geloofsgesprekken kunnen voeren aan de hand van Bijbelverhalen.

Zo bouwen we mee aan vormende gemeenschappen. Maar deze vorming gaat niet vanzelf. De Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas benadrukt in zijn boek Jesus Changes Everything dat deel uitmaken van zo’n gemeenschap training, gehoorzaamheid en afhankelijkheid vraagt. Het kost je jezelf.

“Peace is not the absence of conflict. Rather, peacemaking is the quality of life and the practices engendered by a community that knows it lives as a forgiven people. Such a community cannot afford to overlook one another’s sins because they have learned that such sins are a threat not only to them but to being a community of peace.”

Het is confronterend als een tiener na de jeugdavond aangeeft dat ik niet goed naar haar luisterde. Maar dat heb ik wel nodig om mijn eigen fout te erkennen, sorry te zeggen en te vragen wat ik beter kan doen. Pijnlijk én verbindend. Eerlijk zijn over de zonde die je bij een ander ziet, vraagt oefening. Je kunt dat kinderen alleen maar leren, als je dat als volwassene ook doet. Het is de enige weg naar vergeving, groei en samen volhouden om als gemeenschap al ploeterend achter Christus aan te gaan. Gelukkig zijn er wel een aantal stappen die je kunt zetten om hierin te groeien als persoon en als kerk.

Erken: wij mensen houden niet van verschillen

Pas was ik in een vergadering waarin er een beetje neerbuigend gedaan over nieuwgelovige jongeren die zich thuisvoelen bij evangelische en stevig orthodoxe kerken. Die jongeren hadden het toch niet echt begrepen. Tijdens dat gesprek gebeurde er fysiek iets met mij. Ik voelde me op m’n hoede en bevroor een beetje. Wat zou er gebeuren als ik zou zeggen dat middle-of-the-road-protestantse kerken volgens mij juist kunnen leren van kerken met kaders die meer duidelijkheid geven? Zou ik er dan nog bij horen?

Als mensen voelen we ons aangetrokken tot mensen die op ons lijken. Dit heet homophily, het people-like-me-syndrome. Elizabeth Oldfield, host van podcast The Sacred, schrijft en spreekt hier veel over. Onder andere in dit essay. Als iemand iets zegt dat tegen je diepste overtuigingen of waarden indruist, reageren we daar fysiek op. De bekende vecht-vlucht-bevries-redactie. Logisch, want er staat iets op het spel op zo’n moment. Helemaal niet raar dus, dat we in kerken moeilijke gesprekken graag vermijden of zo boos worden dat de ander wegloopt/z’n mond houdt. De allereerste stap om toch vol te houden is gewoonweg erkennen dát dit ingewikkeld is. Pas dan kun je gaan oefenen om tóch in zo’n moeilijke situatie te blijven. Gewoon, rustig in- en uitademen, beseffen dat de ander ook mens is en je samen verder wilt. Het helpt ook om dit gewoon te benoemen: ‘pfff, ik vind dit wel ingewikkeld hoor. Wat jij nu zegt, doet iets met mij.’

Ik ben zondaar, jij bent zondaar én we zijn één in de doop

Het people-like-me-syndrome is vooral sociologisch, dit geldt voor alle groepen. Maar als christenen hebben we helemaal goede redenen om moeilijke gesprekken niet uit de weg te gaan en het met elkaar uit te houden. We zijn met elkaar verbonden door de doop. We zijn één. We hoeven dus zelf geen eenheid te creëren, maar alleen te bewaren. En die eenheid is dus hard werken. Bonhoeffer schrijft in zijn boek Leven met Elkander over een droombeeld van de kerk dat kapot moet voor je in echte gemeenschap kunt leven. Het gaat niet om een fijn gevoel dat je hebt met elkaar. Sterker nog: dat fijne gevoel kun je volgens Bonhoeffer beter wantrouwen. Pas als je echt teleurgesteld raakt in jezelf, de ander en de kerk, ga je echt op God vertrouwen:

Want God is niet een God van stemmingen, maar van waarheid. (...) Hoe spoediger de enkeling en de gemeenschap tot deze teleurstelling komen, des te beter is het voor beide. (...) Elke menselijke wensdroom, die in de christelijke gemeenschap wordt binnengebracht, belemmert de echte gemeenschap en moet stuk gebroken worden, opdat de echte gemeenschap zal gaan leven.

Dus: denk je dat jouw kerk de ware kerk is? Ben je helemaal van overtuigd dat jij Gods wil weet? Bedenk dan eerst dat ook jij een zondaar bent. Dat betekent dat je ten dele ziet, weet en begrijpt. Dat je blinde vlekken hebt of juist een ongezonde focus. Vraag je eens af: zou het kunnen dat jij, ook als je de Bijbel grondig bestudeerd hebt, de traditie kent of zelf iets van God meent gehoord te hebben, er toch naast zit? Of dat er wellicht meerdere kanten zijn? Kun je erop vertrouwen dat de broeders en zusters met wie je van mening verschilt de Bijbel net zo serieus nemen en net als jij Christus willen volgen? Ook als ze wellicht tot andere conclusies komen?

Dit is geen punt van relativering, maar wel van perspectief. Niet alleen de ander heeft bekering nodig, ik ook. Die bekering naar elkaar toe heeft de gemeenschap tot doel.

Ik weet nog dat ik huilend thuiskwam na een vergadering over onze kerkdiensten. Ik was halverwege de twintig en vol goed onderbouwde overtuiging dat het anders moest. Daar waren de oudere commissieleden het niet mee eens en als jonge vrouw werd ik totaal overruled. Ik had anderen om mij heen nodig bij wie ik mijn verhaal kwijt kon, maar die me ook hielpen om toch trouw te blijven. Te blijven zien dat ondanks onbegrip en machtsvertoon we toch samen Christus wilden volgen.

Eenheid ervaar ik het meest als ik avondmaal vier met gemeenteleden waarvan ik diep van mening verschil. Soms ook over zaken die mij persoonlijk raken. En dat we dit wederzijds van elkaar weten. Door samen brood te breken en de beker te delen en te beseffen dat we allebei van genade moeten leven, kun je het met elkaar uithouden.

Elkaar vasthouden vraagt om fysieke nabijheid

Elkaar vasthouden in een conflict tot je eruit bent, vraagt om fysieke aanwezigheid. Goede online gesprekken, maatschappijkritiek of profetische duidingen zijn soms goed en nodig. (Lees bijvoorbeeld het Ongelooflijke-essay van David Boogerd en Stefan Paas ‘Is een kritisch gesprek nog mogelijk?’) Maar een geloofsgemeenschap is echt anders dan een online community, hoe waardevol die ook kan zijn!

Ik werd geïnspireerd door Henk-Jan, die veel optrekt met nieuwgelovigen. Soms, vertelde hij, krijg ik allemaal appjes met links naar discutabele semi-christelijke of religieus-conservatieve content. ‘Mijn neiging is dan om drie links terug te sturen. Maar dat doe ik niet. Ik nodig iemand dan uit voor een biertje en een goed gesprek. We kijken elkaar in de ogen, en luisteren naar elkaar.’ Dat kost tijd en het zijn niet altijd de gemakkelijkste gesprekken, maar het zijn wel mooie oefenplekken om elkaar dwars door verschillen heen vast te houden en elkaar als broeders en zusters te scherpen.

Oefenen en een goede methode zijn nodig

Dit bovenstaande klinkt nog wat abstract. Hoe werkt het als je in een kerkenraadsvergadering zit en iemand roept dat iemand met een depressie gewoon meer op God moet vertrouwen? Of als er in de appgroep van de jeugdgroep racistische filmpjes rondgaan met een zweem van cultuurcristendom? Of als jouw standvastigheid voor een bepaalde overtuiging andere mensen persoonlijk diep raakt. Of als in de kerk Christenen voor Israel-magazines uitgedeeld worden, terwijl jij net naar een rode-lijn-demonstratie geweest bent? Hoe voorkom je dat je zwijgt om de sfeer goed te houden, of dat iemand die persoon publiekelijk wegzet? Je hebt heldere grenzen en oefening nodig. Zonder aandacht voor veiligheid en macht kan de oproep om te blijven omslaan in druk of misbruik.

Ik noem een aantal tips die je kunnen helpen om dit op een gezonde manier te oefenen:

1 Denkpetten

Preektrainer Paulien Vervoorn werkt regelmatig met de denkpetten van De Bono. Je oefent hiermee om je in het standpunt en de gedachtegang van de ander in te lezen. Ze geeft hier goede tips bij en je kunt op haar site ook werkbladen downloaden.

2 Stappenplan

Om eerlijk te zijn ben ik nogal conflictvermijdend. Goed ruziemaken vind ik maar moeilijk. Mijn man Robert is daar een stuk beter in. Ik kijk met lichte jaloezie hoe hij op (meestal) respectvolle manier discussies voert, zowel online als offline over heikele christelijke onderwerpen, zoals homo’s in de kerk en vrouw in het ambt. Hij schreef vanuit zijn eigen ervaring een praktisch stappenplan voor christenen die, vanuit het besef van hun eigen gebrokenheid, een eerlijk gesprek willen voeren.

1. Luister goed en vertel na wat de ander zegt.

2. Vertel in je eigen woorden wat je geleerd hebt van die ander

3. Laat bezinken wat je geleerd hebt en reageer dan zelf inhoudelijk

4. Benoem wat je deelt met elkaar. En benoem de punten waarmee je het niet eens bent, maar die wel legitiem zijn.

5. Weeg het belang van de argumenten af.

Op deze manier blijf je het hele proces met elkaar in verbinding, worden karikaturen vermeden en ontdek je of je het met elkaar eens kunt worden, of je elkaar vast kunt houden ondanks verschillen of dat er wellicht bekering nodig is.

Je leest het hele stappenplan hier.

3 Gesprek in de Geest

Daan wees me op het Synodale Proces dat Paus Franciscus in gang zette om verandering in de kerk tot stand te brengen. In plaats van een top-down benadering waarbij alleen de bisschoppen beslissen, staat in dit proces het gesprek centraal om te onderscheiden waarheen de Geest beweegt.

Dit gebeurt allereerst door radicale gastvrijheid. Het gaat niet alleen om luisteren naar de mensen die elke zondag in de kerk zitten. De methode daagt gemeenschappen uit om juist de stemmen aan de zijlijn te horen: jongeren, armen, mensen die zich niet meer thuis voelen bij de kerk en minderheden. Al deze mensen voeren samen een gesprek ‘in de Geest’.

Hierbij krijgt elke deelnemer tijd om zonder onderbreking (belangrijk!) te vertellen wat hem of haar raakt. De anderen luisteren alleen maar. Na een tijd van stilte reageren deelnemers op wat hen opviel in de verhalen van anderen (niet om te discussiëren, maar om verbinding te zoeken).De groep zoekt samen naar de rode draad: wat probeert de Geest ons hier te vertellen?

4 Let op je taal

Hoe je praat over andere mensen is iets om heel alert op te zijn. Taal vormt een realiteit. De voormalige bondskanselier van Duitsland Angela Merkel zei dat samenlevingen alleen functioneren als er respectvol met en over elkaar wordt gesproken, zelfs bij diepe onenigheid. Dat geldt dan natuurlijk bij uitstek voor de kerk.

Tenslotte: eenheid is missionair

In Johannes 17: 21 bidt Jezus:

‘Laat hen allen één zijn, Vader. Zoals U in Mij bent en ik in U, laat hen zo ook in Ons zijn, opdat de wereld gelooft dat U Mij hebt gezonden.’

Kerkelijke eenheid is dus missionair. Conflicten aangaan en het toch uithouden met elkaar, is een getuigenis. Zeker in onze samenleving waar zelfredzaamheid en kiezen voor je ‘authentieke’ eigen pad de norm is en waar het steeds drukker lijkt te worden op identitaire flanken. Wie de eenheid in de gemeente op het spel zet, vertroebelt de blik op Jezus. Voor mensen buiten de gemeente, maar ook voor kinderen en jongeren die opgroeien in de kerk.

We wensen je mooie, vormende conflicten toe!

Tot volgende week, dan weer gewoon vijf tips.

Henk-Jan, Daan en Nelleke

Deze week kreeg ik (Henk-Jan) een brief van Kees van Ekris (scriba van de PKN) op de mat. De brief werd verstuurd aan een grote groep betrokkenen op de kerk met de vraag welke (onderbelichte) thema’s aan de orde moeten komen in de kerk in de komende vijf jaar.

Het sloot mooi aan op ons gesprek als Verspieders deze week, dat zich centreerde rond de term ‘cultuur van verwachting’. Het zou wat ons betreft zomaar een van de thema’s kunnen zijn waar Van Ekris naar op zoek is.

Waarom? Omdat een geloof waarin we van God weinig meer verwachten de mens en zijn omstandigheden centraal stelt en niet het mysterieus handelen van God, zo indringend beschreven door William Cowper in ‘God moves in mysterious ways’.

Judge not the Lord by feeble sense,

But trust Him for His grace;

Behind a frowning providence

He hides a smiling face.

Soms missen we in onze Nederlandse kerken die hoopvolle verwachting. Te vaak komen we kerkmensen tegen die soms bijna beheersmatig of puur horizontaal naar de werkelijkheid van de kerk kijken. Het in stand houden van de gemeenschap en het voortzetten van een zinvolle bezigheid is dan vaak het grootste ideaal, niet langer vertrouwen op de Bron waar die gemeenschap omheen is ontstaan.

Het zijn deze mensen die vaak het meest allergisch reageren op ‘de verwachtingsvollen’ in de kerk met hun mond vol van genezing, opwekking, revival, cijfers, verandering en vernieuwing. En eerlijk, die allergie is soms wel te begrijpen. Te vaak kleuren de ‘verwachtingsvollen’ Gods handelen al helemaal in, om zo te vergeten dat God de Geheel Andere is.

Als Verspieders verlangen we naar een kerk die voluit verwacht dat God werkt, leidt, beweegt en ingrijpt, daar voluit voor mag bidden, over mag spreken en elkaar wijst op het moois wat ze zien, maar ook een kerk die over vorm, tijd en resultaat ronduit bescheiden mag zijn. Dat maakt het extra leuk als God ons verrast.

Daarom geen grote getallen of toekomstvoorspellingen deze week, maar gewoon, de ‘ bewegingen van de Geest’ die we zelf tegenkomen. Kleine impressies en inspirerende observaties. Heb je die zelf ook? Deel ze alsjeblieft met ons. Kan door ons een mailtje te sturen (3verspieders@gmail.com) of te reageren op Substack of LinkedIN.

Tip 1: Een cultuur van verwachting = een cultuur van gebed

Daan: In het afgelopen seizoen van podcastserie De Leerlingen heb ik een aflevering geschreven genaamd ‘Wat bidden voor je gemeente uitwerkt’. Dirk de Bree, predikant van de Nieuwe Kerk in Utrecht, vertelt in die aflevering over een ‘cultuur van gebed’ van de Nieuwe Kerk. Dit is een essentieel onderdeel van het DNA van deze kerkelijke gemeente, die de afgelopen jaren groeide van bijna uitgestorven naar drie volle locaties. Bidden, en vooral die cultuur van verwachting, speelt daarin een grote rol, zo wordt geloofd. Ik heb zelf tien jaar in de Nieuwe Kerk gezeten, waaronder vier jaar in de kerkenraad. Ik herken het wel, al is de vinger er niet zo gemakkelijk op te leggen. Het heeft met meer factoren te maken, maar ik herken dat gebed een belangrijke basis is.

Uiteindelijk begon ik pas meer te zien wat bidden met die cultuur van verwachting te maken heeft, in de gemeente waar we daarna naartoe gingen. Daar nam ik in de coronatijd initiatief voor een wekelijks gebedsmoment in het kerkgebouw (het was maandelijks bij iemand thuis). Ervaring: als bidden in je systeem komt, verlang je er ook naar. Maar het belangrijkste is dat gebed ons helemaal betrekt. Wij betrekken God in de verwachting dat Hij werkt, maar we zijn zelf ook veel alerter, bewuster, gerichter op de noden van de gemeente, opener en vooral afhankelijker.

Dirk vertelde in de De Leerlingen dat hij op studieverlof was geweest naar Oxford. Hij zei dit erover:

Ik had gehoord van St Aldates in Oxford, een Anglicaanse kerk. Dat is een oude kerk die er al eeuwenlang is, maar waar nu een soort opleving gaande is, vooral onder jongeren. Ik dacht: “Daar wil ik van leren.” Dus ik ben daar een paar keer heen geweest en heb een paar weken meegedaan. Eén van de dingen die me opviel, misschien wel het belangrijkste, was dat er overal werd gebeden. En niet even snel, maar er werd echt werk gemaakt van het samen bidden. ‘s Ochtends vroeg werd er al door een groepje gebeden voor de kerkdienst. Een uur voordat de dienst begint zijn ze bij elkaar; er wordt gezongen en gebeden op een hele creatieve manier. Er zijn mensen die getraind en opgeleid worden om voor te gaan in gebed, maar ook om mensen aan het bidden te krijgen. In groepjes, met bepaalde thema’s, heel creatief en inspirerend. Niet saai dus. Dat was echt bijzonder om te zien.

Wat me ook opviel was dat het gebed vaak geleid werd door mensen die zelf nog helemaal niet zo lang christen waren. Blijkbaar zit het daar echt in de cultuur dat mensen meegenomen worden in een biddende ontvankelijkheid. Dat is wat mij het meest trof in Oxford: dat er vrijmoedig gebeden werd, heel ontvankelijk voor wat God doet, en het voedde een geweldige verwachting. Dat heeft mij het meest geraakt. Het ging vaak ook samen met zingen en worship; bidden en zingen gingen veelal gelijk op. Er waren allerlei activiteiten waar gebeden werd en waar ook altijd bij gezongen werd.

Ik moest hierbij ook denken aan woorden van Charles Spurgeon, een groot prediker uit Londen in de 19e eeuw. Hij zei:

En als dit het laatste woord zou zijn dat ik ooit tot deze gemeente mocht spreken, dan zou ik zeggen: geliefde broeders en zusters, wees overvloedig in gebed. Vermenigvuldig uw gebeden, en vergroot de vurigheid waarmee u ze tot God richt.

Overigens, dat bidden überhaupt een belangrijke levenshouding is, vertelt Maarten van Ooijen. Hij is voormalig staatssecretaris en nu programmadirecteur bij het Leger des Heils. Tegen jonge kandidaten op CU-kieslijsten zei hij: mijn belangrijkste les is eigenlijk niet zo politiek. Het is een eenvoudige, maar diepgaande wens: blijf altijd bidden. Daar heeft hij drie redenen voor: 1) wie bidt, leert nederigheid. 2) wie bidt, is in verandering 3) wie bidt, kijkt anders.

Tip 2: Tieners verwachten oorlog & een onverwacht getuigenis

Nelleke: ‘Wie verwacht dat jullie in Nederland oorlog gaan meemaken?’, vroeg ik vrijdag aan de tieners in mijn kerk. Ruim de helft van de groep 12-16 jarigen stak zonder aarzelen de hand op. Trump, Groenland, Rusland: oorlog is een realistisch scenario. Geen verrassing: volgens onderzoek van Unicef zijn 7 op de 10 Nederlandse jongeren bang voor oorlog.

In een kleiner groepje spraken we hier verder over door en lazen we de eerste verzen van Jesaja 2, over zwaarden die ooit tot tuingereedschap worden omgesmeed. Ik vroeg of geloven verschil maakte als ze nadachten over de toekomst. ‘Ja’, zei een 13-jarig meisje vol overtuiging, ‘want het komt goed. Ooit. Ook als er oorlog komt. Want we weten toch dat we ooit bij God mogen zijn?’

Soms is een goede vraag stellen en het antwoord van een tiener genoeg om weer vol hoop en verwachting naar huis te gaan.

Ben jij ook betrokken bij jongeren in de kerk? MissieNederland en KerkPunt inventariseren via deze enquête ontwikkelingen en trends bij jongeren.

Tip 3: sunflowers in Babylon

Henk-Jan: Joshua Luke Smith is een begaafd en gelovig woordkunstenaar. Zeg maar Rikkert (van Elly) maar dan met een fade (dat is een kapsel ;). In een prachtige spoken word optreden (sunflowers in Babylon) zet hij een ontroerend, dwars, hoopvol perspectief neer, vol verwachting en verlangen.

Tip: kijk hem full screen, zonder afleiding met goed geluid. Als je goed Engels spreekt, kijk hem dan zonder ondertiteling.

(Met dank aan Arie de Rover, die het filmpje deze week tipte op LinkedIn)

Tip 4: Bidden voor het algoritme van mijn buurvrouw

Nelleke: Soms heb je een mede-verspieder nodig om je verwachting een bepaalde kant op te sturen. De verhalen van Henk-Jan over online zendelingen en mensen die via TikTok en Insta Jezus leren kennen gaven mijn gebedsleven een heel concrete impuls. Een vriendin van mij zit diep in de new-agewereld. Manifesteert en ging naar retraites waar ze haar vorige levens onderzocht. Ze gaat regelmatig gebukt onder angsten. In mijn gesprekken met haar deel hoe ik zelf rust en vrijheid vind in Jezus en ik heb wel eens met haar gebeden. Ze weet dat ik geloof, maar ja, dat is niet voor haar. Maar pas dacht ik: wat als zij via Insta getuigenissen tegenkomt, zoals van Widya of Bodine of Isa? Dat maakt vast meer indruk van het verhaal van een kerkelijk opgegroeid iemand als ik.

Dus sindsdien bid ik voor haar tijdlijn.

Voor getuigenissen in haar feed.

Eerlijk… ik verwacht dus dat zij vroeger of later een keer op m’n stoep (of in de app) staat met die ‘Jesus glow’ waar influencers het over hebben. En dat we samen God kunnen prijzen.

Tip 5: Psalm 102

Daan: In november was ik met Nelleke in Londen bij de conferentie Responding to Rebirth. We schreven er eerder al over. Achteraf hebben we erover gereflecteerd: wat was dat nou voor vibe? Er was geen betoverende worshipmuziek. De opzet was eigenlijk helemaal niet zo speciaal. Wel hing er iets van geloof en verwachting. Openheid voor wat er gaande is. En vooral: we hadden allemaal het gevoel er middenin te staan. De nieuwe opleving werd niet als een soort sociologisch fenomeen bekeken. Nee, wij zijn onderdelen van hoe de Geest werkt, vooral onder nieuwe generaties.

Een herboren volk. Prachtig. Maar psalm 102 is ook een boetepsalm. In deze psalm klaagt de dichter eerst over zijn eigen lijden en de puinhopen van Jeruzalem, maar halverwege slaat de toon om naar vertrouwen in Gods herstel. Ja, het gaat over boete. Over ‘verootmoediging’. Misschien moeten we dat wel in elke gemeente steeds weer samen bidden: God, we zijn geneigd zonder U te leven. We doen het op eigen kracht. Maar het laat ook zien: er kan herstel komen. Wij mogen eraan meewerken.

Tot slot

Hopelijk hielp deze nieuwsbrief je om met meer verwachting te leven en te geloven. Nogmaals, heb je inspirerende voorbeelden of ideeën voor ons om over te schrijven, laat het weten! En tip deze nieuwsbrief vooral ook aan anderen als je met ons verwacht dat er altijd een nieuw land voor ons ligt waar God ons naar wil leiden.

Volgende week zijn we er weer. Nelleke is bezig met een prachtige essay over spanning tussen mensen en hoe de kerk een oefenplek mag zijn om van mening te verschillen en elkaar toch vast te houden. Tot dan!

Ad Verbrugge vertelde in de Ongelooflijke Podcast over hoe hij zelf in zijn jeugd stopte met naar de kerk gaan. De Hervormde kerk veranderde in de jaren ‘80 van de vorige eeuw, zo ervoer hij. De inhoud resoneerde niet meer. ‘Dit is hol, dit is pose. Dit is krampachtig.’ Waarom zou je nog naar de kerk gaan? Verbruggen zet hier zijn diepgelovige bejaarde vader tegenover die telkens ‘het Onze Vader bidt, alsof het de eerste diepe geloofservaring is’.

Deze twee ervaringen die Verbruggen beschrijft, schieten concrete taal voorbij, maar we herkennen het meteen. ‘Iets sferisch…’

Het heeft te maken met doorleefd geloof, verworteling in een geloofstraditie en een verwondering dat dit ertoe doet. Elke dag, en in het échte leven. Verbruggen verwees naar Kierkegaards ‘Wiederholung’: rituelen en woorden die niet vanzelf gaan, maar telkens opnieuw gekozen en toegeëigend worden. Niet als routine, maar juist als vrije, zelfgekozen manier om ze opnieuw levend te maken.

Volgens mij (Nelleke) snakken we hiernaar in de kerk.

Een gezonde verworteling in een grote traditie, kom er nog maar eens om in deze tijd. We leven in een tijd die op drift lijkt te raken. Tegelijk zijn de uitdagingen legio en voelen veel mensen aan dat de toekomst wel eens niet zo rooskleurig kan zijn. Zelf ben ik (Daan) bezig met een boekproject met Willem-Jan de Hek, predikant in de Utrechtse Jacobikerk. Het boek gaat Oorspronkelijk Leven met als ondertitel: mens blijven in tijden van artificial intelligence. Het wordt een christelijk en praktisch boek over hoe te leven als AI steeds dominanter wordt. De doelgroep is, zo zou je het kunnen zeggen, de geëngageerde kerkganger.

In het denken hierover, en in een poging een spade dieper te gaan, kwam ik terecht bij de hervormde theoloog Miskotte die leefde in de vorige eeuw. Vlak voor de oorlog schreef hij het boek Edda en Thora, waarin hij de Heilige Schrift tegenover het heidense wereldbeeld zet. Daarin zijn heldendom, natuur, vitaliteit en kracht en het noodlot bepalend. Daar tegenover staan Bijbelse woorden als barmhartigheid, genade, aanspreekbaarheid, verantwoordelijkheid en openbaring. Wat dit betekent en hoe dit allemaal te koppelen is aan de AI-ontwikkeling, daarover komende maanden meer.

Miskotte is zo’n stem uit de traditie die kan helpen geestelijk een spade dieper te graven. Het heeft vertaling nodig naar de huidige tijd, maar dan blijkt dat er dan zoveel kracht te vinden is in de geloofstraditie. Geloof dat geen pose of krampachtigheid is.

Koortsachtig schreef Miskotte in 1939 dat boek af. Hij wist: ze komen. De oude heidense, germaanse geloof had een nieuwe, destructieve vorm aangenomen in het nationaalsocialisme. Wat eraan komt is groots, zag hij. Dat zou nog verder gaan dan een verderfelijke rassenleer volgens hem:

Het schijnt vele humanistisch gezinde schrijvers een loffelijk en vruchtbaar streven toe van allerlei zijden de onhoudbaarheid van de rassenleer en haar consequenties te bewijzen. Zij hebben gemakkelijk werk. Vruchtbaar schijnt het ons niet zozeer omdat wij geloven dat deze biologische theorie slechts een vooruitgeschoven pion is in de opening van het spel, dat in waarheid, althans naar de bedoeling, in een geheel andere stijl zal worden voortgezet. Een sacrale strijd, een godsdienstoorlog in optima forma is begonnen en zal, als niet alle tekenen bedriegen, leiden tot vernietiging van de Duitse en de Europese cultuur.

Tip 1: AI-chatbots en jongeren

Daan: het komende half jaar staat voor mij dus in het teken van AI en theologie. Naast een boek, schrijf ik ook een scriptie voor mijn studie theologie over AI. Dit ga ik doen met deze onderzoeksvraag:

Hoe geven christelijke jongeren (15–24 jaar) betekenis aan hun gebruik van Artificial Companions (AC’s) in hun dagelijks leven, en hoe laten deze betekenissen zich theologisch interpreteren in relatie tot lichamelijkheid en belichaamde relationaliteit?

Artificial Companions, zoals ChatGPT, dringen ons leven binnen op allerlei gebieden. Zeker de jongere generaties groeien helemaal ‘AI-native’ op. We vinden (denken we) in deze bots sparringpartners, kennisgoeroes, therapeuten, spirituele raadgevers en zelfs intimiteit.

Gezien de onderzoeksvraag, heb jij ideeën die me verder kunnen helpen? Boeken, artikelen, ervaringen met jongeren, specifieke verhalen. Ik hoor het graag in de comments van deze editie van De Verspieders.

Leave a comment

Tip 2: Kerk met alle generaties: van verlangen naar werkelijkheid?

Nelleke: Laurens van Lavieren is gestart met onderzoek naar kerkzijn met alle generaties, met een focus op twintigers. Heel belangrijk, want uiteindelijk zijn lokale kerkgemeenschappen - in welke vorm dan ook - de plek waar je met elkaar gevormd wordt in dat leven als volgelingen van Jezus. Daarbij zijn mensen van alle generaties en met allerlei achtergronden nodig. Tot zover het verlangen. De praktijk is weerbarstiger, merken we ook bij KiemPlaats. Hoe zorg je dat kinderen en jongeren zich thuis voelen en volwaardig onderdeel zijn? We zien dat kerken die intergenerativiteit graag willen, maar dat het doorbreken van doelgroep-denken lastig is en de doorgaande ontkerkelijking niet helpt.

Ideeën en initiatieven zijn er genoeg, zoals Samen Jong, een gedachtegoed met zes kernwaarden dat zich richt op intergeneratief kerkzijn. De beweging die dit in kerken losmaakt is mooi. Goed dus dat Laurens gaat kijken en luisteren wat er in kerken met zo’n Samen Jong-aanpak gebeurt onder jongeren, samen met alle generaties.

Wat heb jij hier nu aan? Twee dingen:

1. Laurens is een substack rond zijn onderzoeksthema begonnen: ‘Kerk met Jongeren’. Het eerste essay heet ‘Opdat ze niet verloren gaan’ en gaat over leerdoelen in de geloofsopvoeding en de angst voor de hel. “Het is vaak hét grote doel in de opvoeding van veel christelijk ouders: proberen te voorkomen dat hun kind “verloren” zal gaan. Maar er wringt iets in die manier van denken.” Boeiend leesvoer!

→ Lees hier het essay

2. Bij het boek Samen Jong is een praktijkboek voor kerken gemaakt. Dit boek wordt op 13 februari geïntroduceerd tijdens een symposium op de Christelijke Hogeschool Ede. Sabine van der Heijden, docent op de CHE, maar vooral kerk-zijn-met-jongeren-goeroe, schreef dit praktijkboek en luidt met dit symposium haar pensionering in.

→ Lees hier meer over het symposium.

Tip 3: John Mark Comer over post-seculier

Daan: De Amerikaanse voorganger en schrijver John Mark Comer ziet in de praktijk hoe de westerse cultuur beweegt van post-christelijk naar post-seculier. Het zijn bewegingen die tegelijk bezig zijn. Het seculiere verhaal loopt op z’n einde. Mensen kunnen niet leven zonder betekenis. Comer ziet een explosie in spiritualiteit. Ik herken dat ook wel: laatst hoorde ik buren praten over horoscopen of het de normaalste zaak van de wereld is. Interessant: Comer zegt dat de wereld waarin Tim Keller actief was (het strikt seculiere, materialistische) voorbij is. Missionair gezien plaatst Comer dit in de context van de populariteit van het katholicisme. Dat is volgens hem veel ‘stiller’ en meer geordend. Het is anders dan de ruis van deze wereld, waar de evangelische wereld graag op aanhaakt (noisy).

—> Beluister hier de hele aflevering

Volgens Bas van der Graaf van de IZB hebben we als christenen ‘mystieke gehoorzaamheid’ nodig. Daarvoor pleitte hij op de missionaire conferentie van afgelopen zaterdag in Houten (zie tip 4). Dat lijken twee tegenstrijdige woorden. Mystagogie gaat over spirituele leiding en inwijding. Gehoorzaamheid gaat over jezelf toewijden aan de Schrift en bovenal Christus.

Ook Peter Roosendaal vertelt in zijn Eerst dit-overdenking van vandaag (30 januari) een krachtige getuigenis als het gaat om het omgaan met het spirituele dat demonisch kan worden.

Tip 4: Missionaire conferentie: huiswerk voor kerken

Zaterdag waren we dus op de Missionaire Conferentie. Cors Visser hield de Missionaire Trendrede ‘Verwildering’. Je hebt er wellicht in christelijke media over gelezen.

Wij delen hier het huiswerk dat Bas van der Graaf kerken meegaf. Als God beweegt, dan moeten we als kerken ook in beweging komen!

Hoe?

1. Openstaan voor de revival: Vindt de stroom van de Geest die in onze samenleving waait een bedding in bestaande kerken? Of vormen we een dam of sluis voor nieuwe gelovigen?

2. Mystieke gehoorzaamheid: openstaan voor de bijzondere werkingen van de Geest. Verlegenheid mag, maar wel met nieuwsgierigheid en openheid.

3. Kaders en structuur: yes, but no, but yes (wij schreven hier al over naar aanleiding van de Londense conferentie Responding to the Rebirth)

4. Geestelijke vorming: hebben wij als kerken genoeg in handen om gelovigen - of ze nu nieuw aanhaken of opgroeien in de kerk - in te wijden in de levende werkelijkheid van God en vormende praktijken van de geloofsgemeenschap?

5. Geestelijk leiderschap: gidsen die zelf gevormd zijn in hun leven met God en weten hoe ze anderen daarin meenemen.

Belangrijke punten, die vragen om ervaringsverhalen en handvatten

→ De lezing van Bas van der Graaf lees je hier.

In ieder geval blijkt dat christenen meer zelfverzekerd mogen zijn - en dat ook daadwerkelijk worden. Niall Ferguson, een bekend Brits historicus, is vanuit het atheisme tot geloof gekomen - in navolging van zijn vrouw Ayaan Hirsi Ali. Voor hem is het duidelijk: dit is het. Luister maar:

Tip 5: Nick Cave, een gids in het leven

Zo’n onverwachte gids, geestelijk leiderschap, vinden we bij Nick Cave. Op zijn site The Red Hand Files geeft hij rebelse, wijze antwoorden die ook nog eens prachtig verwoord zijn. Aanrader om te grasduinen over deze website.

Een voorbeeld:

Tot slot: De theatervoorstelling De dood van de Zoon geeft voor mij (Nelleke) al jaren extra diepte aan de stille week. De laatste uren van Jezus, dichtbij gebracht op muziek van onder anderen Low, Alex Roeka, Josh Garrels en Leonard Cohen.

Aanrader dus! Meer informatie over plaatsen, data en tijden vind je op www.dedoodvandezoon.nl

Alle goeds en tot de volgende!

Zaterdag stonden wij met een portret van De Verspieders in het Reformatorisch Dagblad en dat zagen we aan het aantal nieuwe subscribers met een @solcon of @kliksafe adres. Een warm welkom voor jullie, nieuwe lezers!

Deze week kauwen we op de woorden ‘verder kijken’, onze onofficiële ondertitel. Dat is wat verspieden volgens ons is. Verder kijken dan de (christelijke) waan van de dag, verder kijken dan kerkmuren, dan de woorden of de stijl die iemand heeft. Maar ook, verder kijken dan wat iedereen voor waar lijkt aan te nemen.

Zondag sprak een man in de kerk mij (Nelleke) aan. Hij zei: ‘leuk, die naam De Verspieders. Maar hebben jullie het dan ook over de realistische Verspieders?’ Hij bedoelde de mannen die het beloofde land beschreven als een land dat zijn inwoners verslindt. Vol woeste reuzen. De tien verspieders die het volk Israël aanraadden om níet verder te trekken, zoals God opgedragen had.

Ik snap zijn punt. Die andere twee, Kaleb en Jozua, lijken inderdaad naïef als ze zeggen ‘We kunnen dat volk gemakkelijk aan’. Maar deze twee verspieders zagen meer dan de alledaagse werkelijkheid: ze vertrouwden God en zagen de uitdagingen van het land vanuit dat licht. Zij keken verder.‘Wij worden bijgestaan door de HEER. Wees dus niet bang.’ (Numeri 14: 9)

Dat is inspirerend.

Het is dealen met de werkelijkheid vanuit het vertrouwen dat God doet wat Hij beloofd heeft. Sensitief zijn voor geestelijke ritselingen vanuit heel verrassende plekken. En met die blik mensen aanmoedigen om mee te gaan.

Verder kijken is nieuwsgierig blijven, doorvragen, jezelf bevragen vanuit de overtuiging dat God vaak verrassend werkt. Wolter Huttinga, onderzoeker naar christelijke identiteit aan de Theologische Universiteit Utrecht, schrijft in het pasverschenen boekje Goed Nieuws! Hoe deel je het met jongeren? dat het goede nieuws van Jezus Christus overal hetzelfde is en er tegelijkertijd in elke context anders uit kan zien.

Wantrouw wanneer iemand te stellig verkondigt wat het goede nieuws voor jongeren precies is, of hoe je de verkondiging of de kerk zou moeten vormgeven. (...) De werkelijkheid van God is groter dan ik zelf kan bedenken of beseffen.’

Verder kijken betekent voor mij dus ook het frame bevragen waarin christenen zichzelf of anderen graag zetten. Pas had ik een gesprek met een charismatische voorganger over de claim ‘God geneest altijd’. Daar heb ik stevige theologische en ook pastorale vragen bij. Zijn reactie verraste mij: ‘Met zo’n uitspraak bedoel ik dat God altijd kán genezen. Natuurlijk zien we ook dat dit niet altijd gebeurt. Ook daarin vertrouwen we dat God goed is. Maar ik geloof wel dat onze opdracht is om genezing te verwachten op gebed.’

Het zette me aan het denken. Grote, simplistische claims kunnen zeker schadelijk zijn. Maar wat mis je als je zo voorzichtig bent dat je niet meer gelooft dat God een wonder kan doen en er niet meer om bidt? Waar mag ik, als protestants theoloog, wel wat meer uitgesproken vertrouwen in Gods ingrijpen in onze fysieke wereld hebben?

Bij KiemPlaats gebruiken we voor geloofsopvoeding vaak de metafoor van de boom: kinderen en jongeren hebben stevige wortels nodig om te kunnen vruchtdragen. Om verder te kijken helpt het als je geworteld bent in geloof, in een stevige traditie en een geloofsgemeenschap die tegen een stootje kan. Of je bij zo’n kerk zit? Deze checklist van nieuwgelovige en influencer Isa Kriens vond ik mooi:

Hieronder 5 tips om verder te kijken:

Tip 1: Verder kijken dan je eigen oordeel: Bodine, Marcus 5 en Hervormde catechisanten

Daan: Afgelopen week verscheen een getuigenis op Instagram van ene Bodine. Over hoe zij zich tot Jezus wendde - zonder hem te kennen - en vrijheid vond van donkere krachten. Bekijk hier haar getuigenis:

Bron: Instagram Liefsbodine

Tijdens mijn catecheseles van deze week heb ik deze video gebruikt. We lazen namelijk het verhaal van de bloedvloeiende vrouw uit Marcus 5. Over de Heilige Geest die ons beweegt naar Jezus, over Jezus’ helende kracht en over geloof (dát je komt, belangrijker dan hoe je komt). Dit Instagram-getuigenis vond ik interessante raakvlakken hebben met het verhaal van de vrouw uit Marcus 5. Ook zij ‘had gehoord van Jezus’ na veel dingen geprobeerd te hebben, ook zij probeert het met Jezus op hoop van zegen, ook zij komt niet bedrogen uit en ontdekt dat er bij Jezus ‘leven’ te vinden is. Heelheid op het gebied van identiteit, fysieke gesteldheid en sociale isolatie.

Ik heb de catechisanten (16-21 jaar) uitgedaagd verder te kijken dan hun eerste oordeel, hun allergie voor dit soort online getuigenissen (kijk mij eens bijzondere dingen ervaren) of het idee dat ze er nog helemaal niet is (bij de kerk en geloof). Het zegt voor mij iets over de toekomst van de kerk. We moeten raad weten met deze geestelijke ervaringen en mensen verder kunnen helpen op de weg van Jezus’ heelheid en liefde, zonder dat het idee te geven dat iedereen op zo’n manier iets van Jezus ervaart, dat het manipulatief wordt of dat we te veel nadruk leggen op bijzondere ervaringen.

Tip 2: Verder kijken dan 300 dopelingen

Nelleke: Ik was vorige week dagvoorzitter op een expertbijeenkomst van de VKB Kerkrentmeesters over een goed en vitaal werkklimaat in de kerk. Data-analist Rianne Hoopman nam ons mee in de prognose en de cijfers van de PKN: ledenaantallen en predikanten. Ze had een helder verhaal: de lijn van krimp gaat stug naar beneden. Elk jaar krimpt de kerk met zo’n 50.000 leden. Een opleving onder jongeren? In de cijfers van het grootste protestantse kerkgenootschap is dat niet te zien. In 2024 zijn op een ledenaantal van zo’n 1,4 miljoen mensen slechts 300 mensen gedoopt op hun belijdenis (ter relativering: in de hemel is er al blijdschap als het er maar eentje is (Lukas 15), maar toch…).

Een van de dominees die tijdens de dag aanwezig was, was Mark de Jager. Hij roept al jaren om daadkracht en creatieve nieuwe wegen om deze urgente realiteit in de ogen te kijken. Deze week schrijft hij in zijn column in het Nederlands dagblad over het ‘gigantische missionaire probleem’ van de PKN.

Het getal 300 laat mij niet los. Het hoort niet alleen mij wakker te houden, maar de hele kerk. Dit cijfer hoort op tafel te liggen in kerkenraden en classes, net zo lang tot de missionaire roeping van de kerk weer onontkoombaar centraal staat.

Deze cijfers zijn echt, maar laat je er alsjeblieft niet door verlammen, zei hij, durf verder te kijken. Hoe? Ik put uit een eerdere column in het Nederlands Dagblad van Mark over anders kijken naar werkklimaat in de kerk. Begin met leven vanuit je (missionaire) roeping: “Een kerk die durft te spreken over roeping, en die een dominee niet primair benadert als werknemer, maar als gelovige die zijn leven in dienst van God heeft gesteld.”

Dat is verder kijken.

—> Lees ook dit interview met Mark de Jager over zijn werk voor Missie Westerveld

Tip 3: Verder kijken: onderzoek naar jonge katholieken

Er is nog veel onduidelijk als het gaat om de (nieuwe) interesse van GenZ in geloof en kerk. We snakken naar inzicht en onderbouwing. Mooi dat het Centrum voor Religie in de Publieke Sfeer van de Tilburg University onderzoek doet naar de geloofsweg van jonge katholieken. Door middel van vragenlijsten en interviews willen onderzoekers Nora Kinderman en Suzanne Klein Schaarsberg beter begrijpen hoe jongeren en jongvolwassenen in aanraking komen met het christelijk geloof en de katholieke kerk. De rol van sociale media heeft in dit onderzoek speciale aandacht.

→ OPROEP: Ken jij katholieke jongeren en jongvolwassenen? Stuur dan deze enquête door.

Tip 4: Verder kijken dan hoedjes

Daan: Na de reportage in het Reformatorisch Dagblad kreeg Nelleke prompt het volgende filmpje door haar algoritme getoond:

Bron: Instagram Zandstra Hoeden

Het leverde een leuk gesprek op in onze Verspieders-Signalgroep. Ten eerste viel ons de vrolijkheid en het vakvrouwschap op. Met elan worden nieuwe hoeden gepresenteerd door deze vrouw van Zandstra Hoeden uit Rijssen. Natuurlijk, hoeden zijn een reformatorische identity marker, maar ons gesprek kwam voorbij dat vooroordeel.

In de christelijke geschiedenis heeft de hoofdbedekking nog een rijkere betekenis dan ‘omdat het in de Bijbel staat’ en onderwerping aan de scheppingsorde, zoals bijvoorbeeld Maarten Klaassen dat verwoord.

De hoofdbedekking van de vrouw werd/wordt namelijk gelezen als een teken van heiliging en toewijding: een beeld van de Kerk zelf, die zich in trouw en verwachting bewaart voor haar toekomstige Bruidegom, Christus. Kerkvader Tertulianus benadrukt dit wanneer hij zegt dat een sluier (zoals in delen van de katholieke kerk en oosterse christelijke tradities nog zichbaar is) de vrouw ‘apart zet’ als iets heiligs.

Dit is geen pleidooi dat elke vrouw in de kerk hoofdbedekking zou moeten dragen, maar zulke historische inzichten helpen mijns inziens om onze moderne blik wat te verbreden.

Tip 5: Verder luisteren dan je christelijke bubbel

Henk-Jan: Ons verspieders dieet vult zich al snel met christelijke media, maar ik luister bewust graag naar podcasts buiten de christelijke bubbel. Zo doorvoel ik beter wat er in de cultuur gebeurt, hoe daar op aan te haken en het helpt me om met een frisse blik naar de kerk te kijken.

Ik luisterde afgelopen week naar een podcast van Talitha Muusse (gelovig) in gesprek met Marlies Dekkers (ongelovig). Dekkers bouwde een lingerie-imperium op. Ze had fascinerende inzichten over mode en de grote feministische golven, maar de twee zaten ook vol met goede observaties en cultuurkritiek rond seks, porno, abortus en de verhouding tussen mannen en vrouwen.

-> de podcast met Muusse en Dekkers

Andere aanrader: deze podcast met de beroemde komiek Jimi Carr. Carr blijkt een zeer belezen en creatief denker. Hij haalt onder meer de (betwiste) Strauss-Howe theorie aan die stelt dat revoluties en grote maatschappelijke omwentelingen zich cyclisch, ongeveer elke vier generaties, herhalen. Het knappe is dat het bij Carr niet leidt tot doemdenken, maar een oproep om creatiever (en dat doet ie al best concreet) met de uitdagingen van onze tijd om te gaan. Van dat DNA kunnen we in de kerk ook wel wat meer gebruiken.

-> De podcast met Jimi Carr

Niet iedereen is een verspieder. Het is heel begrijpelijk dat je als dominee, leider in een christelijke organisatie, oudste of kerklid vooral bezig bent met je dagelijkse praktijk en eigen omgeving. Daarom zijn wij er :-)

Maar misschien ben jij iets op het spoor dat ons helpt verder kijken. Tips zijn van harte welkom! Stuur een bericht naar een van ons of laat een reactie op onze Substack achter.

Tot de volgende!

Henk-Jan, Daan en Nelleke

Deze week werden wij als De Verspieders geïnterviewd door Gertrude de Wildt van het Reformatorisch Dagblad. Dat interview verschijnt morgen (zaterdag 17 januari) in de krant. Tijdens onze lunch achteraf brainstormden we over de inhoud van deze editie. Het bijzondere is dat er meestal opeens een thema naar boven komt. Ook nu. Al associërend, kwamen we uit bij het thema zonde en boete. Tijd om daarmee eens wat beter uit de voeten te kunnen.

Zonde, boete, vergeving en absolutie zijn kernbegrippen van het christelijk geloof. Tegelijkertijd zijn het woorden waar velen mee worstelen. Ze worden al snel te individueel beleefd, of juist te veel losgekoppeld van ons concrete leven; te zwaar aangezet of gereduceerd tot iets moralistisch; soms overdreven benadrukt, soms nauwelijks meer benoemd. En vaak blijkt het moeilijk om het werkelijk te verbinden met hoe wij leven, hier en nu. Laat staan hoe we ‘boete’ doen ervoor. In onze tips hieronder laten we iets zien van hoe verschillend christenen hiermee omgaan.

Zelf geloof ik (Daan) dat een volwassen christelijk leven vraagt om een eerlijke verhouding tot de reële macht van de zonde. Dat is geen populaire gedachte, maar wel een wezenlijke. Ik vermoed dat de bekende christelijke auteur Philip Yancey dat zou beamen.

Het vraagt bovendien om vormen die helpen om concreet te reflecteren op onze levenshouding die geneigd is van God van te keren, op falen, en op datgene wat we liever wegstoppen in de schaduw. Juist daar zijn vormen, taal, oefening nodig. In dat verband raakten mij enkele uitspraken uit De Liturgie van het Alledaagse van de anglicaanse theologe Tish Harrison Warren:

Schuldbelijdenis herinnert ons eraan dat niemand van ons deelneemt aan de eredienst omdat wij ‘aardige goede mensen’ zijn. Maar we zijn nieuwe mensen, mensen die getekend zijn door genade ondanks onszelf en dankzij het werk van Christus. Onze gewoonte om als gemeenschap schuld te belijden herinnert ons eraan dat falen in het christelijk leven de norm is.

En deze, over het belang van het expliciete verlenen van absolutie in een kerkdienst:

Een krachtige stem moet mij laten horen dat ik vergeven ben en geliefd ben, een stem die echter, luider en concreter is dan de beschuldigende stemmen binnen in mij en om mij heen, die mij het tegendeel vertellen.

Prachtig dit. Wat kan het mooi zijn om expliciet vrijgesproken te worden. In het Eerst dit Avondgebed, dat ik ontwikkeld heb en waarin ik samen met anderen voorga, is er ook expliciet ruimte voor belijden en vergeving. Een aantal keer hebben we nu de reactie gehad dat mensen ‘er eerst niks mee hadden, maar het enorm zijn gaan waarderen’. Dit is de tekst, geïnspireerd door eeuwenoude liturgische woorden, die dagelijks terugkeert:

Ik belijd aan U, machtige God
Dat ik gezondigd heb in mijn gedachten, woorden en daden.
In wat ik gedaan heb en nagelaten heb om te doen,
vraag ik u om vergeving, zoals u mij vraagt anderen te vergeven.

Vergeef me Heer in het bijzonder [en dan volgt op basis van het thema van de centrale Bijbeltekst regelmatig een specifiek punt voor vergiffenis]

Vervolgens klinkt een gebed om genade, in het vertrouwen dat God die genade schenkt door Jezus Christus.

Kan het zijn dat we te weinig aandacht geven aan ruimte voor echt en doorleefd belijden van concrete zonden en het uitspreken van Christus’ vrijspraak in onze kerken?

Van een predikant uit Utrecht hoorde ik hoe het ministryteam in die gemeente zoekt naar een eigen, passende vorm. Zij vertellen dat mensen zich vaak bij hen melden met wat niet goed is gegaan, met schuld en schaamte dat zij met zich meedragen. Bij de gebedsteams is ruimte om dat te verwoorden. Het team spreekt vervolgens ook absolutie uit, vrijspraak in Jezus’ naam. Dat zou voor meer gemeenten een waardevolle praktijk kunnen zijn en goed vanuit de Bijbel en traditie te onderbouwen.

Een ander aspect dat nog relevant is om te benoemen is collectieve zonde als gemeente en het gemeenschappelijk boete doen. In de RK-kerk wordt hier in bepaalde perioden van het kerkelijk jaar ruimte voor ingeruimd. Zonde is ook iets collectiefs. Daarbij is het belangrijk dat dit belijden ook bekering tot gevolg heeft. Hoe geloofwaardig is het om bijvoorbeeld collectief vergeving vragen over gebrek aan eenheid, maar vervolgens geen actie ondernemen om die eenheid te zoeken? Collectieve zonde waarin ieder kerklid aangesproken wordt, is op interessante manier terug te zien in de oproep van deze pastor in relatie tot de recente Amerikaanse migratiepolitiek.

Dan vijf tips om hier verder over na te denken:

Tip 1: Een plek om je uiten

Daan: Vriendschappen en liefdesrelaties bieden vaak de ruimte om je sores te delen. Maar veel mensen hebben dat niet. Ze hebben niet de plek, vertrouwensband en de woorden om te uiten wat er zich in het donker van hun ziel afspeelt. Wat er tussen hen en God in staat. En ook als je wel dit soort relaties hebt: vaak kan een buitenstaander ook beter luisteren dan iemand die heel dichtbij staat.

Dat is de kracht van biechten in de RK-traditie. Ik bekeek een prachtige video van 8 minuten van een priester. Hij zegt: “veel mensen hebben nog nooit de realiteit van Gods liefde ervaren die Hij ons gaf aan het kruis. Hij ziet mensen die ontmoedigd zijn, zwaarmoedig, mensen die verloren zijn, genezing nodig hebben.”

In de protestantse traditie is gezegd dat gelovigen geen priester nodig hebben als middelaar tussen hen en God. Vergeving wordt ontvangen door geloof in Christus. Daar is geen sacrament van de biecht voor nodig, ook vanuit het idee dat de biecht een voorwaarde zou zijn om genade te ontvangen.

Er is wel wat verloren gegaan met het verdwijnen van de biecht. Zonde en vergeving zijn bijvoorbeeld te abstract geworden. Of er is geen genadige uitweg uit christelijk moralisme. En nieuwe vormen van biecht zijn pastoraal veel kwetsbaarder, bijvoorbeeld door risico van machtsmisbruik of omdat veel mensen/ouderlingen/voorgangers niet goed toegerust zijn om de sores van anderen goed te handelen en in het licht van Christus’ vrijspraak te brengen.

Er ligt hier dus een kans, misschien wel een noodzaak.

Het zou toch jammer zijn als mensen hun falen wel gaan delen met ChatGPT, zoals dit meisje zegt in een NOS-video: “ik had het nodig om me te uiten”. Wat denk jij, moet er in jouw kerk meer ruimte komen voor laagdrempelige biecht of andere, nieuwe vormen uiting te geven aan het donker in ons leven?

Tip2: Zondebesef onder bekeerlingen

Henk-Jan: Zondebesef… Het was niet zo populair in de CGK-gemeente waar ik opgroeide. Er werd ongetwijfeld op verantwoorde wijze over gepreekt en gesproken, maar als jeugd voelden we vooral de zwaarte ervan. Kon het allemaal niet een tandje minder? God is toch liefde? Het verbaasde me dus wel om bij een heel aantal nieuw gelovigen een hernieuwde erkenning van zondebesef, boete en - juist daardoor - genade te ervaren. Meest pregnant kwam het terug in een aantal interviews van De Week van het Leven met jonge, bekeerde vrouwen over hun abortus. Onder de spijt over hun abortus ligt nog een hele werkelijkheid: namelijk dat ze als mens diep tekort schoten en dat ze zonde beginnen. Zonde is niet meer alleen ‘je doel voorbijschieten’, maar ook echt moreel falen en daarmee groeit ook de dankbaarheid voor de genade die hen ten deel valt.

→ Het verhaal van Isa

Tip 3: Ecologische zonde & rouw over uitsterven van dieren in Haarlem

Nelleke: Klimaat-rouw is sinds Laudato Si’ (de bekendste pauselijke brief van Fransiscus uit 2015) in kerken geen onbekende term. Wereldwijd zijn liturgische vormen ontwikkeld waar ecologisch verdriet tot uiting kan komen, die met name gebruikt worden in met name progressieve Rooms Katholieke, Anglicaanse en Protestantse kerken. Vorige week schreef het Nederlands Dagblad hoe de Haarlemse predikant Willemijn van Dijk jaarlijks een ode aan uitgestorven dieren brengt, met kerkleden en andere stadsbewoners, jong en oud. Een treurig ritueel, dat tegelijkertijd opluchting en ruimte geeft. De wereldraad van kerken initieerde in 2019, samen met andere kerken een ‘season of creation’. Van 1 september tot 4 oktober roepen ze kerken op om de relatie met de Schepper en de hele schepper te vernieuwen. Ecologische bekering is daar een onderdeel van: erkennen dat menselijke activiteiten de schepping schaden en dat we als kerken onze levensstijl en structuren moeten veranderen.

In mijn orthodox protestantse gemeente is hier nauwelijks aandacht voor. Toch vreemd. Is (be)rouw over klimaatonrechtvaardigheid voor veel kerken misschien te massief, te ongrijpbaar en te aards?

→ Lees hier meer over de Nederlands Laudato Si’ Alliantie.

Tip 4: Massieve zondekennis

Daan en Nelleke: Ook behoorlijk massief en ongrijpbaar klinkt de worsteling met zondekennis in de ND-podcastaflevering van Gerjanne en Christine weten het (ook niet). Poeh, complex hoor, ook al beamen we dat zondebesef nodig is (en juist ook bevrijdend kan zijn in de wetenschap van Christus’ vergeving). Hernieuwde inzichten genoeg naar aanleiding van de podcastaflevering. Over zondekennis waarop gewacht moet worden en de onzekerheid of het genoeg is, over het risico van voorwaardelijkheid, over mensen die afhaken omdat ze er niet eens in geloven ooit genoeg zondekennis te krijgen. En dat deze manier van omgaan met je menselijk falen voor kinderen en tieners verwarrend kan zijn. Omdat zij nog niet zo reflectief en abstract kunnen denken, ligt een extra schuldgevoel of juist onverschilligheid op de loer.

Maar waar we in de beweging rond ecologische zonde wel eens denken: waar blijft de aandacht voor de persoonlijke verhouding tot Christus, gebeurt in de Refo-wereld misschien wel het tegenovergestelde. Als je zonde definieert als je eigengerichte houding ten opzichte van God, maar het daarbij houdt, is het dan ook niet logisch dat zondebesef vaak abstract blijft? Hoe verhoudt dit alles zich tot de concrete vormen van zonde die juist voortkomen uit die diepe eigenwijsheid die in ons huist, zoals hebzucht, trots en luiheid? Tekortschieten ten opzichte van mensen om je heen? Is er ruimte voor verlossende vrijspraak, ook wanneer de mens zichzelf blijft verstaan als zondaar? Natuurlijk kennen we de achtergronden wel vanuit onze reformatorische verwantschap, maar zo’n podcast helpt weer even scherp te krijgen wat er nou precies aan de orde is.

Tip 5: Christelijk moralisme

Daan: En dan nog even over de moeizame verhouding tussen zonde, boete en moralisme. “Mag je als christen uitgaan?” Ik krijg altijd een beetje de rillingen bij zulke mag dit/mag dat vragen als het gaat om volwassen christenen. Dit lijkt vaak terug te komen in de evangelische wereld, de bezoekers van Refoweb en in kringen die sterk inzetten op levensheiliging, is moralisme aan de orde van de dag. Ook op sociale media komt dit vaak langs.

Wij blijven nog even kauwen op de vraag: wat helpt christenen anno 2026 op een vruchtbare manier omgaan met zonde, berouw en boete? Tips en goede voorbeelden zijn welkom!

Tot volgende week!

Een droom, 50.000 euro en een boardroom

Acht jaar geleden had ik (Henk-Jan) een droom samen met mijn maatje Felix Govers: zou het helpen als er een plek is online waar jonge mensen als ons dagelijks bemoedigd en geïnspireerd worden in hun geloof? Gewoon op de plek waar ze zijn: online, op sociale media.

Met dat plan gingen we als gelovige mediamakers praten met de EO en de PKN, maar daar was de tijd niet rijp. Ons volgende adres was AFAS, het bedrijf dat van mede-oprichter Piet Mars multimiljonair maakte en een van de grootste filantropen van ons land.

De meeting staat in mijn geheugen gegrift. Felix en ik liepen als broekies met een droom de boardroom in met de vraag om de eerste fase van ons plan (vooral research) mogelijk te maken met 25.000 euro. Een uurtje later stonden we weer buiten, met 50.000 euro, want daar kun je tenminste iets mee, aldus Piet.

Anno 2026 staat er met onze Move Community een bloeiende stichting waarmee we onze droom verwezenlijken en wordt het belang van investeren in jonge generaties online breed erkend. De EO zet volop in op online platforms voor twintigers en de PKN is al jaren een belangrijke partner (ook financieel) van onze Move Community.

En dat valt meer mensen op. Eind januari wordt Zakendoen georganiseerd op initiatief van onder meer Royalis (van ex-Coolblue baas Bart Kuijpers) en de Evangelische Omroep. Het richt zich specifiek op de rol van ondernemers in Gods Koninkrijk, want ondernemers hebben grote invloed in christelijk Nederland en daarnaast is ondernemerschap een steeds belangrijker thema in de kerk. Drie ontwikkelingen staan centraal volgens mij:

1. Ondernemen met God en elkaar. Ondernemers zijn zich bewuster van hun rol en plek in Gods Koninkrijk en verlangen er naar van betekenis te zijn met de ‘talenten’ die ze ontvangen hebben.

2. Ondernemers en hun geld. Christelijke ondernemers geven tientallen miljoenen weg per jaar en dat is op veel plekken cruciaal voor de kerk. Maar mag de kerk er ook voor de ondernemer zijn?

3. Ondernemerschap is steeds populairder in de kerk om goede redenen. Maar er liggen ook gevaren op de loer.

1. Ondernemen met God en elkaar

Sinds een tijdje ben ik aangesloten bij ondernemersnetwerk Logos. Vier keer per jaar komt een groepje mannen (er zijn ook initiatieven voor vrouwen, maar Logos is alleen voor mannen) bij elkaar van vrijdagmiddag tot zaterdagmiddag. Regel is dat er geen zaken gedaan worden. In plaats daarvan wordt je uitgedaagd je ziel bloot te geven, wordt er gezongen, gebeden, lekker gegeten en is er inhoudelijke verdieping. Het doet me altijd goed er te zijn.

Natuurlijk is het soms wat akward (zingen met een slecht boxje ter begeleiding is nooit een goed idee), maar in essentie is het helend voor de ziel en helpt het om als ondernemer je plek in te nemen als mens, professional en in de context van Gods koninkrijk en zo helpt Logos bij de ontwikkeling van christelijk leiderschap.

Logos is zeker niet de enige plek waar christelijke ondernemers samenkomen. CBMC, Business as Mission (BAM), Europartners, Gids Netwerk en anderen fungeren als netwerken voor ontmoeting en ondersteuning.

Daarnaast kun je als christelijke ondernemer inmiddels terecht bij talloze mensen die je helpen met coaching, gebed, profetie of training. Bekend zijn Master of Transition van Jacob van Wielink, Vivento van Bram Beute, de christelijke businesscoach van Tineke Wuister, In His Company, Martien Wijnen en het nieuwe Shift Business. Allemaal zijn ze bedoeld om ondernemers te ondersteunen en te trainen. Zo schrijft Johan den Hartogh van Shift Business:

Mag ik je iets persoonlijks vragen?

Zou je het fijn vinden als ik structureel voor jou en je bedrijf bid, één uur per week, met volledige aandacht en betrokkenheid, zodat Gods wijsheid, rust en richting steeds meer zichtbaar worden in wat jij bouwt?

Een aantal van hen ken ik persoonlijk en ik weet hoe nuttig het kan zijn om training en bemoediging te ontvangen, anderen spreken me minder aan, maar het is duidelijk dat netwerken en coaches nieuw elan losmaken onder ondernemers. In essentie zie ik een aantal trends terugkomen:

1. Een hang naar klassiek rentmeesterschap. Je geld, tijd en talenten zijn niet van jou maar je bent er beheerder van - treffend terug te zien in dit interview met Bart Kuijpers. Integrale missie en een holistische visie op jezelf en je plek in de wereld als volgeling van Jezus staan centraal.

2. Aan de charismatische kant een hang naar welvaartsevangelie: jouw voorspoed als teken van Gods zegen. Geven zal beloond worden.

3. Een erkenning van het toegenomen belang van werk en ondernemerschap. Werk (ook als bron van identiteit) is steeds belangrijker geworden voor mensen. Veel ondernemers zien hun bedrijf dus ook als missieveld en ervaren dat daar meer te ‘winnen’ valt dan in veel kerkelijke contexten.

4. Een enorme zoektocht naar het goede leven, juist ook in de spanning en druk die ondernemerschap met zich meebrengt. Wouter Droppers van het Europese ondernemersnetwerk Europartners vroeg me in afgelopen jaren de hoogwaardige videocursus ‘surpassing succes’ mee te helpen ontwikkelen. De video’s bieden richting aan ondernemers in heel Europa. En via het platform Surpassing Succes worden ze verbonden aan Business Alpha’s. Inmiddels ziet Europartners op allerlei plekken in Europa jonge ondernemers opstaan die dit soort denken weer omarmen en nieuwe communities beginnen. In maart ga ik naar Zweden om die beweging een beetje te helpen versterken.

2. Ondernemers en hun geld

Dit voorjaar stond ik broodjes te smeren voor de lunch van een teamdagje, toen een ondernemer die ik een beetje kende me uit het niets appte: Hoe is het met Move Community, en met jou, vroeg hij. En schreef hij:

Ik moest denken aan:

Wat eertijds vernield werd, zullen zij herbouwen,

de lang verlaten streken weer bevolken;

ze herstellen de vervallen steden,

verlaten sinds mensenheugenis.”

(Jesaja 61:4, NBV)

De tranen sprongen me in de ogen. Want ik maakte me zorgen om de toekomst van Move, iets dat we juist die middag zouden bespreken als team.

Een paar weken later volgde een goed gesprek met de ondernemer in kwestie en zijn vrouw, waarna ze besloten onze stichting de komende jaren significant te ondersteunen. Hij is niet de enige. Onze stichting Move Community zou niet kunnen bestaan in de huidige vorm zonder de hulp van een klein, maar betrokken ondernemersnetwerk. En dat geldt voor veel meer christelijke organisaties en kerken.

Vrijwel alle ondernemers die dit soort werk steunen, doen dat onder de radar en doen dat vanuit een diep besef dat ze mogen bijdragen met hun ‘talenten’ aan Gods werk. Grote gevers zijn er altijd al geweest, maar nu en in de toekomst zijn ze opnieuw hard nodig. Om meerdere redenen:

1. De kerk is geen ster in innovatie, zacht gezegd. Kerkelijke fondsen en kerkgenootschappen dragen uiteraard wel bij, maar veel succesvolle initiatieven (zoals Credo Katholiek, Move Community, het nieuwe Mental Health Movement e.a.), ontstaan bottom up bij pioniers. Die kloppen in sommige gevallen succesvol aan bij de kerk maar zeker in de opstartfase ontbreekt het vaak aan kapitaal, snelheid en vertrouwen. Ondernemers zijn in mijn ervaring eerder geneigd om dat wel te geven als ze vertrouwen hebben in de persoon en het plan. Daarnaast zijn ze bekend met ondernemerschap en geven ze vaak veel vrijheid in het besef dat fouten nodig zijn om te groeien. Grotere ondernemers geven overigens vaak via familiestichtingen waarbij wel degelijk een zekere vorm van controle en accountability plaatsvindt.

2. Het geld in christelijk Nederland is nogal ongelijk verdeeld. De Rooms Katholieke Kerk moet fors bezuinigen op allerlei plekken door de gigantische terugloop in leden. Een initiatief als Credo Katholiek wordt dus voor een groot deel mogelijk gemaakt door Porticus, het fonds van de Brenninkmeijers (de eigenaren van C&A).

   En een rapport van de Vereniging Kerkrentmeesters uit 2020 concludeerde dat het probleem in de protestantse wereld niet is dat er geen vermogen is, maar dat het ongelijk verdeeld is. Veel (oude hervormde) gemeente barsten van het kapitaal. Ik sprak een tijdje terug een kerkrentmeester van de PKN in een middelgrote stad die verzuchtte dat het best eens zou kunnen dat over 10 jaar de deuren dicht zouden gaan, maar dat er dan nog 15 miljoen op de bank zou staan dan. Hij wist ook niet zo goed wat daar dan mee moest gebeuren. Ik at mijn pet zo ongeveer in één hap op, zeker nadat de factuur die ik stuurde voor mijn praatje aldaar niet werd betaald omdat ik btw op de factuur had gezet en dat vooraf niet had gemeld.

3. Naast missionaire pioniers, NGO’s en christelijke stichtingen hebben ook grote christelijke instituten als de EO te maken met stevige financiële uitdagingen nu Den Haag de duimschroeven aandraait in Hilversum. De afgelopen jaren bouwde de EO daarom een succesvol ondernemersnetwerk op (shout out naar onder meer Wilma Hiller). Alleen dankzij de inzet van ondernemers en crowdfunding bestaat een iconisch evenement als de EO jongerendag vandaag de dag nog. Ook traditionele vormen van geldwerving in de kerk schieten steeds vaker tekort. Actie Kerkbalans, al jaren de grote financiële inzamelingsactie van veel traditionele kerkgenootschappen levert niet genoeg meer op om de stijgende kosten (onder meer van inflatie) te dekken, kopte de NOS deze week nog.

Al met al wordt daarom een steeds groter beroep gedaan op ondernemers. Dat kan ook omdat het vermogen bij ondernemers (dus ook christelijke) vaak hard blijft groeien. Er is ontzettend veel geld beschikbaar, ook in Nederland. Een vriend en mentor van me - Klaas Koelewijn - zei het jaren terug al tegen me: ‘Geld is nooit een probleem in Gods koninkrijk.

Het is alleen de kunst het op de goede plek te krijgen’. Toen moest ik van binnen een beetje lachen, nu onderschrijf ik het. Een betere verdeling van middelen is belangrijk, want structureel werken met te weinig financiële middelen in de kerk is een recept voor mislukking en ongeluk, weet ik inmiddels ook uit eigen ervaring.

De ondernemer als cashcow

En toch, in analogie aan de beroemde uitspraak van John F. Kennedy:

Vraag niet, mede-kerkgenoten, wat uw ondernemer voor uw kerk kan doen: vraag wat u voor uw ondernemer kunt doen.

Ik vroeg aan Wouter Droppers (Europartners) en Jan Martijn Broekhof (Logos) om mee te lezen met een eerdere versie van dit essay. Beiden gaven terug: Mooi, maar de kerk is er voor de mens (ondernemer) en niet andersom. Ik voel met ze mee. Soms voel ik me bezwaard om vanuit onze non-profit weer een beroep te doen op ondernemers.

Een paar jaar geleden besloot ik daarom om vermogende ondernemers nooit te willen zien als een wandelende zak geld. En toch ligt dat altijd een beetje op de loer en dat voelen christelijke ondernemers vast ook. Ik las deze week een boekje over fondsenwerving en daarin werd duidelijk gemaakt hoe belangrijk het is om het geven als vreugde te ervaren en niet als verplichting en er als vragende partij dus ook niet op te rekenen.

Laten we er in vredesnaam op letten dat vragen en geven van geld in de kerk een geestelijk proces blijft en niet leidt tot meer druk op ondernemers en afstand tussen hen en ‘gewone’ kerkmensen. Dat kan alleen als niet-ondernemers en ondernemers allebei los laten dat onze projecten, ideeën en onze financiën van ‘ons’ zijn. We hebben nergens recht op. We mogen slechts vragen en geven in gehoorzaamheid aan God.

3. Ondernemerschap wordt steeds populairder in de kerk

Ondernemen maakt een enorm verschil in onze wereld, het is wellicht hipper dan ooit, maar die populariteit gaat ook met allerlei misconcepties gepaard. Ondernemen maakt je niet vrij, rijk of gelukkig is mijn ervaring. Je kunt wel rijkdom, vrijheid en geluk ervaren als ondernemer, maar net zo goed het tegenovergestelde daarvan. Nee, in mijn ervaring ben je vooral ondernemer omdat je het tof vindt om iets te bouwen en daar zelf verantwoordelijkheid voor te nemen.

Ondernemers op het christelijk erf zien vaak een kans en hebben een missie waar binnen de kerkelijke structuren weinig of geen ruimte voor is. Kijk naar KiemPlaats, dat ontstond omdat mede-verspieder Nelleke en haar compagnons zagen dat binnen kerkelijke organisaties de aandacht voor het ontwikkelen en vertalen van expertise op gebied van kinderen, jongeren en geloof steeds kleiner werd. Dan gaan we zelf bouwen, dachten ze. Dat bouwen gaat vervolgens met veel vallen en opstaan gepaard, waardoor je snel leert schakelen, risico’s nemen en veerkracht tonen. Je moet goed denken, maar je leert vooral te doen.

En dat maakt verschil. Ik kwam toevallig een mooi feitje tegen in de Reith Lectures die Rutger Bregman recent mocht houden voor de BBC. Bregman beweert dat de anti-slavernij beweging juist in Engeland van de grond kwam te maken had met het feit dat 10 van de 12 founding members van de British Society for the Abolition of the Slave trade ondernemers waren. In andere Europese landen ging het vooral om schrijvers en intellectuelen.

Kortom, als je wat van de grond wil krijgen is een ondernemer vaak nodig. En het succes dat je daarmee boekt is steeds beter zichtbaar. Jobs, Altman, Musk. Je hebt hun volledige naam niet nodig om te weten om wie het gaat. En jongeren volgen massaal jonge succesvolle ondernemers online. Ondernemen is hip en het tonen van ondernemerschap voegt ontzettend veel waarde toe of je er nu slavernij mee afschaft of raketten mee bouwt.

Het is dus niet vreemd dat we ook in de kerk steeds meer kijken naar de geheimen van ondernemerschap. Wie wil er nou geen groei en succes? Zo groeit het cultureel kapitaal van de ondernemer, zowel in de samenleving als in de kerk. In 2020 liet de Protestantse Kerk Nederland onderzoek doen naar ‘ondernemend kerk zijn’ en concludeerde dat het combineren van een kerkelijke gemeenschap met een (al dan niet sociale) onderneming missionair veel potentie heeft. Het investeren in talloze kerkelijke pioniers is een uitvloeisel daarvan.

Dat het in de praktijk nog niet zo makkelijk is bleek in de jaren erna toen een groepje ondernemende PKN dominees begon met HeartEdge in Nederland. Een initiatief dat was komen overwaaien uit het Londen van Samuel Wells en uitging van vier c’s: congregation (wat wij “normaal’’ in de kerk doen, liturgie en pastoraat), compassion (diaconie), culture (missionair) en commerce (geld). Vooral dat laatste was vernieuwend.

Ik was er vanaf de zijlijn bij betrokken en zag dat het niet goed lukte (hoewel de wens er wel was) om ondernemers echt aan te haken. Ergens bleef het een typische kerkelijke nestgeur houden en verdween het ondernemende karakter op de achtergrond. Het was ook te veel een model en kreeg geen concrete, lokale verankering.

Toch betekent die desillusie niet dat de onderliggende principes niet werken. Mijn mentor Klaas Koelewijn (oprichter van Kerk2030 en initiatiefnemer van de Kerk Sta Op! conferentie ) begon in diezelfde jaren een ambitieus project om de historisch Waalse Kerk in Maastricht (NGK) volledig te renoveren en van een zakelijke, maatschappelijke, culturele en religieuze bestemming te voorzien.

En dat lijkt zowaar te lukken.

Hij moest er wel 7 jaar lang aan trekken en duwen en 4,3 miljoen euro voor ophalen. Vermogende ondernemers opgelet: nog steeds komt hij (na de vondst van tig skeletten in de kelder) 9 ton tekort.

Ook mijn mede-verspieder Daan Molenaar is een goed voorbeeld van iemand die geen ondernemer is maar wel veel ondernemerschap tentoonspreidt. Het Eerst dit-podcastimperium (mijn formulering ;) dat hij opbouwde bedruipt zichzelf middels succesvolle crowdfunding (of noem het gewoon collectes).

Het punt is: zonder het individuele, lokale, concrete ondernemerschap van Klaas en Daan was het nooit gelukt om dit soort initiatieven van de grond te krijgen. Ondernemerschap is geen truc. Voor dit soort vernieuwende projecten zijn mensen met specifieke vaardigheden en met grote manifestatie- en bouwkracht nodig.

Kerkgroei als model in de evangelische wereld

In evangelische kringen wisten ze allang dat ondernemerschap belangrijk is. Een goed voorbeeld is De Basis in Apeldoorn. Oprichter Peter van der Weerd was een succesvol ondernemer voor hij rond 2005 met zijn eigen gemeente begon. Afgelopen jaren volgde een missionair café, podcasts en events, geboren vanuit een onverwoestbare missionaire drive, ondernemerskracht, liefde voor zoekers en trouw aan een sterke eigen visie. Helaas kwam het ook tot een pijnlijke kerkscheuring en conflicten in het leiderschap.

Mozaïek is een ander voorbeeld. Al bij de start 13 jaar geleden was er meer erkenning van de specifieke zakelijke en ondernemende kwaliteiten die nodig zijn voor kerkplanting en groei. Maar in tegenstelling tot veel eenpitters besloten Kees Kraayenoord en kompanen te werken met een model waarin het leiderschap gedeeld wordt tussen meerdere voorgangers (waarvan vaak 1 met meer oog voor organisatie en ondernemerschap) en een raad van opzieners. Daarnaast werden kerken pas gesticht als er lokaal mensen verantwoordelijkheid voor wilden nemen. Ondernemerschap dus. Dat in combinatie met het geestelijk DNA zorgde voor een snelle groei, hoewel die nu wel wat lijkt af te vlakken.

De risico’s

Aan de nadruk op ondernemerschap zitten natuurlijk ook risico’s. Een ervan is dat de kerk te veel als onderneming wordt gezien. Ik hoor tegenwoordig regelmatig taal voorbij komen over verdienmodellen bij het opzetten of ondernemen van kerkelijke/missionaire activiteiten. Het idee is dan dat activiteiten zichzelf moeten terugverdienen.

Dat lijkt me vaak geen wenselijke ontwikkeling. Werk in Gods Koninkrijk - of het nu het beheer van het gebouw, het loon van ambtsdragers, diaconaal of missionair werk is - wordt in de basis betaald door de gemeenschap (waarin ondernemers een belangrijke financiële rol kunnen innemen). Dat mag wat kosten en hoeft zich niet per se terug te verdienen, hoewel het natuurlijk wel belangrijk is dat er onder het geheel van activiteiten een duurzaam financieel model ligt.

Het is al met al belangrijk om scherp onderscheid te blijven maken tussen het doel van ondernemen: winst maken en het doel van de kerk: samen Jezus volgen.

Een ander gevaar is denken dat groei in Gods Koninkrijk gelijk staat aan groei in aantallen mensen of in geld. In Amerika zie je complete fondsen en beurzen ontstaan voor kerkvernieuwing en groei: zo verzamelt de Acts 29-kerkplantingbeweging jaarlijks miljoenen dollars aan bijdragen van aangesloten gemeenten en rijke sympathisanten, waarmee nieuwe voorgangers worden gefinancierd.

Dit soort netwerken zijn er over de hele wereld. In Nederland heeft de VPE zich met boegbeeld Christian Tan ten doel gesteld 100 nieuwe kerken te planten bijvoorbeeld.

In Duitsland is dat kerkplantingsmodel met particuliere steun dan weer minder sterk aanwezig, omdat de kerken van oudsher een andere financieringsstructuur kennen, namelijk via de kerkbelasting en staatssteun. Toch ontstaan ook daar steeds meer bottom up initiatieven. Zo is er een business club rond Eden Culture van de charismatische katholieke denker en schrijver Johannes Hartl, die ook nog eens dit soort intrigerende feesten organiseert.

In protestantse kringen wordt er soms met argwaan gekeken naar al dit ondernemerschap in de kerk. Helemaal onterecht is dat niet. Geld is ook een vorm van macht. Wie betaalt, bepaalt nu eenmaal vaak. Geld kan de verhoudingen tussen kerkleiders en gevers danig veranderen.

Toch lijkt me een afwijzende houding weinig vruchtbaar. Ik probeer altijd met bewondering naar de drive, geloof en het ondernemerschap van mensen als Christian Tan en Johannes Hartl te kijken. Daar kan menigeen in traditionele kringen nog een puntje aan zuigen.

Een ander is dat Gods zegen gelijkgesteld wordt met getalsmatige groei. Het deed dus wat stof opwaaien toen Opwekking vorig jaar de Zuid-Afrikaanse megakerk pastor David Grobler uitnodigde als spreker. Zijn stelling: Als God blij is met wat je doet zal hij mensen naar je kerk sturen. Mijn mede-verspieder Nelleke schreef er (in het maakproces van dit essay) terecht over:

‘Ik ben hier dus vrij sceptisch over. Deze modellen suggereren dat groei in aantallen, grootsheid en succes nastrevenswaardig zijn. Terwijl groei/bloei in Gods Koninkrijk gaat om mensen die sterven aan zichzelf, mensen die veranderen, uit genade gaan leven, oog voor zwakken, uitdelen aan mensen die niets hebben. Dat kan hand in hand gaan met groei in aantallen, maar ‘succes’ in het koninkrijk kun je niet afmeten aan hoeveelheid mensen die aanhaken.’

Volgens mij heeft Nelleke gelijk. We mogen met een zekere onverstoorbaarheid doorgaan op de weg van de Heer, of dat nu tot getalsmatige groei leidt of niet. Tegelijkertijd mag het nooit een excuus worden om een stolp over de kerk heen te zetten. Stilstand leidt nu eenmaal tot achteruitgang.

Als we de weg van Jezus willen volgen, hoort daar dus ook bij dat we altijd onderweg zijn en durven te vernieuwen en veranderen zoals Hij dat in Zijn leven liet zien. Paulus en de andere apostelen toonden een ongekend ondernemerschap, vanuit hun roeping. Dat mag ons ten voorbeeld zijn.

Conclusie

Christelijke ondernemers hebben altijd een belangrijke rol gespeeld in de financiering van christelijke initiatieven en kerkenwerk, maar steeds vaker zien we dat de muren tussen het zakelijke, persoonlijke en kerkelijke lager worden. Dat heeft de laatste jaren geleid tot een heel ecosysteem van netwerken en coaches. Dat heeft iets bevreemdends soms, maar laat ook zien dat ondernemers serieus ondersteuning nodig hebben in hun persoonlijke en professionele leven en dat ze een cruciale rol spelen in Gods Koninkrijk, zonder dat ze gezien moeten worden als pinautomaat van de kerk.

Belangrijk is dan wel dat zij zichzelf een volwaardig onderdeel weten van Gods missie met Zijn wereld. Een evenement als Zakendoen zet daar volop op in door geen platte fondsenwerving te organiseren maar in te zetten op inspiratie en ontmoeting met ondernemers.

Een volgende stap die ik zou aanmoedigen is het structureel samenbrengen van de zakelijke en kerkelijke netwerken in de christelijke wereld. Te vaak zijn dat nog gescheiden werelden terwijl het voor de toekomst van de kerk nodig is dat we samen aan dezelfde kar trekken.

Verder is het belangrijk dat nieuwe manieren van fondsenwerving op worden gezet. Het is hard nodig dat vraag en aanbod beter bij elkaar gebracht worden, bleek ook al uit de rapporten van de VKB en de PKN. Na jaren pionieren weet ik inmiddels zelf het nodige van geldwerving, maar mensen met even goede (of betere) ideeën en missies, hebben die ervaring vaak niet.

Een interessante nieuwe - directe - aanpak in de NGO wereld zien we ontstaan bij Rapid Intervention, een nieuw initiatief van Jesse van Melle (die de afgelopen jaren de Muskathlon leidde).

Een dergelijk model waarbij ondernemers veel directer kunnen geven aan christelijke initiatieven en werkers zou goed kunnen werken, mits er voldoende toezicht georganiseerd is (maar ook niet te veel). Dat zal niet alleen tot zegen zijn van al die missionaire, bewogen christenen die mee willen doen in Gods Koninkrijk met nieuw elan, maar juist ook nieuw vuur brengen op al die plekken die nog geld zat hebben maar vrezen dat ze de deuren moeten sluiten in 15 jaar tijd.

Laten we hopen dat het leidt tot meer gezond ondernemerschap in de kerk. God heeft ons scheppingskracht geschonken. Laten we het gebruiken - op een gezonde manier - in onze gemeenschappen. Dat is niet alleen nodig, het is ook nog eens heel leuk.

Name it and claim it! Het is een bekend zinnetje uit de kringen van het welvaartsevangelie. Ik (Henk-Jan) gebruik het nog wel eens sarcastisch, en moest er in de aanloop naar Kerst weer aan denken

Want van wie is Kerst eigenlijk? Is het een christelijk feest dat tegen de duistere krachten van de oprukkende woke winterfeestvierders beschermd moet worden (valt reuze mee)? Of is het van de vluchtelingen (Jezus moest ook asiel aanvragen in Egypte). En natuurlijk laait de strijd tussen Kerstman en Kerstkind ook weer een beetje op.

Kortom, name it and claim it. Misschien ben ik te veel tussenmens, te veel hervormd (geworden) om in dit soort wij-zij denken mee te willen gaan. Ik waardeer de kritische ondertonen. Kerst wordt inderdaad plat als we de geestelijke en traditionele wortels doorzagen, en ja we kopen te veel troep en van al die rechts-radicale polemiek wordt ik zo moe.

Maar zoals we laatst ook al schreven over de stille opwekking: mag ook nu onze houding er een zijn van: yes, but no, but yes? Ofwel, prima als je hecht aan kerstbomen, lichtjes en kerstcommercials, maar mag het ook (en vooral) gaan over het Licht dat de wereld in kwam en zullen we dat dan samen vieren?

Tip 1: De behoefte van twintigers aan een stille, heilige nacht

Daan: ‘We gaan onze hoofden legen en onze zielen vullen.’ Met die woorden begon Stille Nacht Heilige Nacht, een avond van het platform Life Rules. Honderd twintigers verzamelden zich op de Edese Heide voor een bijzondere audiobeleving rond Kerst. Iedereen kreeg een eigen silent disco-koptelefoon; de tickets waren al binnen enkele dagen uitverkocht.

Het programma bestond uit een gezamenlijke audiowandeling door het landschap, een muzikaal intermezzo en een moment van persoonlijke reflectie, waarin deelnemers opschreven wat zij wilden loslaten en dit symbolisch aan het vuur toevertrouwden. De avond werd verdiept door een inhoudelijke audio-overdenking en afgerond met ontmoeting en gesprek.

Ik heb de audiobeleving inhoudelijk geschreven. Deze bestond uit een gedeelte voor de audiowandeling gericht op reflectie en tot rust komen. Het tweede gedeelte - een half uur, een full-blown preek met muziek eronder - bestond uit een inhoudelijke Bijbelse overdenking aan de hand van Lucas 2 over Simeon en Hanna over het herkennen van Jezus in je leven.

Het was een geslaagde avond. En als Verspieder vond ik het ook leerzaam. Een aantal succesvolle elementen sprongen eruit: 1) het samen-zijn, een gemeenschappelijk verhaal, maar toch ook even alleen-tijd. 2) De zintuiglijkheid. Buiten-zijn, wandelen/liggen/zitten, een kampvuur (en iets daarin gooien), kaarsen. 3) Een inhoudelijke overdenking met veel nadruk op storytelling en daarbinnen tijd voor reflectievragen en echt gelegenheid om daar even over na te denken. 4) De behoefte aan rust, juist in zo’n overprikkelde decembermaand. Thirze, twintiger, CHE-theologiestudent en Life Rules-stagiair heb ik een korte reflectie gevraagd:

Tip 2: All I want for Christmas is… Jezus

Henk-Jan: Op Instagram wordt de strijd om Kerst volop uitgevochten. Er is een kleine hype gaande rond het nummer ‘All I want for Christmas is you’ van Mariah Carey. Filmpjes van influencers gaan flink rond waarbij op het ‘you’ van een kitscherige kerstsetting opeens wordt doorgeschakeld naar beelden van Jezus.

Je zou verwachten dat we de kribbe te zien krijgen, maar opmerkelijk genoeg zie je vooral (bloederige) beelden rond de kruisiging van Jezus. Goed voor het contrast, maar of het nou een eerlijke vergelijking is…

Tip 3: Minder schermtijd, meer ontfermtijd!

Henk-Jan: Een hele sympathieke vorm om advent en Kerst terug te claimen bij het Rooms-Katholieke jongerenmerk Kamino. Onze zuiderburen rukken Kerst uit de klauwen van de smartphone door met elkaar snoeshoezen te breien waar je smartphone in kan zodat je in de kerk of thuis je fatsoenlijk kan richten op God en elkaar.

→ Snoeshoezen haken in België

Tip 4: Wat leren we van 58 jaar ‘God in Nederland’?

Nelleke: “Kerken moeten kwetsbare plekken zijn waar Godzoekers rust en vorming vinden. Niet allereerst een triomfantelijke stelligheid, maar evenmin een oeverloos gepalaver zonder richting.” Dit schrijft Hans Schaeffer in zijn reflectie op God in Nederland 1966-2025 in het speciale themanummer van het tijdschrift Religie & Samenleving, dat helemaal over dit langlopende onderzoek gaat. Aanrader als leesvoer tijdens die rustige laatste dagen van het jaar.

Ik noem een paar dingen die me opvielen in de artikelen die specifiek over kerk gingen:

1. Kerk uit zich in allerlei nieuwe vormen, die misschien lastig vast te pinnen zijn, maar daardoor niet minder vitaal, schrijft Marten van der Meulen. Dat vraagt anders kijken: “Voor lokale kerken is meestal de hoeveelheid mensen die op zondag naar het kerkgebouw komt het ijkpunt van vitaliteit en succes. (...) Ik vermoed dat dit model langzaam maar zeker minder belangrijk wordt.” Bij de Protestantse Kerk is dat al duidelijk te zien in het Mozaïek van Kerkplekken. Van der Meulen vraagt zich af wat je zou ontdekken als je zou meten “wat de impact van die [nieuwe geloofs-]gemeenschap op het persoonlijk leven van mensen is en hoe die gemeenschappelijke initiatieven buurten en samenlevingen veranderen?”

2. De kerk als plek waar je geloof oefent, waar geluisterd wordt én richting gegeven. Schaeffer citeert Hartmut Rosa: “Mijn stelling van vandaag is dat juist de kerken beschikken over een verhaal, over een cognitief reservoir, over riten en praktijken, over ruimtes waar een luisterend hart kan worden geoefend en misschien ervaren.” In kerken kun je leren om met een andere blik naar het alledaagse te kijken. Dit vraagt om leiderschap. Leiders die “met alle generaties, de uitdaging aangaan om te ontdekken wat kerk-zijn eigenlijk zou kunnen en moeten betekenen.”

3. Het belang van goede inwijding van jonge generaties en de unieke kracht van kerk zijn met alle generaties. God in Nederland laat zien dat een gelovige opvoeding een zeer belangrijke voorwaarde blijkt voor kerkelijke betrokkenheid. Hans Schaeffer schrijft hierover. Ook Mirella Klomp reflecteert op de waarde van intergenerationaliteit in kerken. Dat gaat om kinderen en jongeren die opgroeien in een kerkelijke omgeving. Maar ook “als jongere generaties langs andere wegen geloof (her)vinden en de weg naar de kerk vinden, dan treffen zij in diezelfde kerk oudere generaties die (meestal) niet opgehouden zijn waarde te hechten aan de kerk. De vooroorlogse generatie en Gen Z delen hun grote (namelijk: het grootste) vertrouwen in kerken.”

4. Madelon Grant ziet hoe “meerdere multi-culturele kerken [aan]geven momenteel hard te groeien doordat meer jongeren, van verschillende achtergronden, naar hun kerken komen. Het lijkt een logische match: mensen met een duidelijke boodschap die ze graag willen delen en mensen die meer willen leren over het geloof weten elkaar te vinden.” Ze vraagt zich af in hoeverre kleinere orthodox protestantse kerken, niet­-westerse migrantenchristenen en een deel van Gen Z inderdaad naar elkaar zullen toegroeien. “Op veel religieuze thema’s lijkt er sprake van vergelijkbaar behoudende standpunten, maar op het thema migratie is het verschil best groot (...) Of een gedeelde ervaring als religieuze minderheid voldoende zal blijken om de onderlinge verschillen te overbruggen, zal toekomstig onderzoek hopelijk uitwijzen.”

Hier vind je het hele tijdschrift Religie & Samenleving vol reflecties op 58 jaar God in Nederland

Tip 5: 400 kerken doen mee met Holy Night met The Chosen

Henk-Jan: Samen naar het kerstverhaal kijken in je lokale kerk. Dat kan deze kerst. Mijn bedrijf Living Image ontwikkelde (shout out naar Rianne Meijer) een kerkenpakket voor Kerst met The Chosen. Al 400 kerken melden zich aan.

De pilot vorige week bij Nehemia Zwijndrecht was een groot succes. 40 aanmeldingen, maar op de avond zelf liepen na een flyeractie 250 mensen de kerk binnen, onder wie tientallen mensen die het kerstverhaal niet of nauwelijks kenden. Ik denk dan: Prijs God dat we onderdeel mogen zijn van dit werk. Kerst is ook een echt feest.

Hoogwaardig audiovisueel materiaal krijgt zo extra waarde als het gebruikt wordt binnen kerken. Het verbindt mensen. Of het nu gaat om The Chosen, een gesprekskring rond Dit is de Bijbel of andere vormen: het zijn eigentijdse manieren om mensen samen te brengen en bestaande lokale gemeenschappen te voeden met materiaal dat de verbeelding prikkelt. Zoals ook bij het voorbeeld van Life Rules blijkt en uit de reflecties op God in Nederland, willen mensen graag samenkomen, juist wanneer daar ruimte is voor een persoonlijke, individuele beleving binnen het collectieve geheel.

Ook meedoen. Dat kan nog via deze link.

Outro

Kerst staat voor de deur. Van wie is het? Van iedereen zouden we zeggen, omdat het Kerstkind voor iedereen kwam. Laat het daarom niet kapen, maar omarm het, vier het, online, offline, met elkaar en vooral in verbondenheid met Hem.

Wij gaan onze smartphones ook even in een snoeshoes stoppen en zijn er na de vakantie weer.

We wensen je een hele gezegende Kerst!

Ergens in de ochtend doe ik (Daan) het wel een keer: scrollen door mijn social media-feeds. Het duurt een paar minuten, soms wat langer. Ik zit op Instagram en LinkedIn. Ik vind er inspiratie, verbinding en ideeën. Tenminste, dat houd ik mezelf voor. In onze wekelijkse Verspieders-meeting hadden we het erover wat een vreemd en intens ritueel dit eigenlijk is. Ook als je algoritme gevuld is met christelijke content. Het is intens omdat je continu allerlei ideeën naar je hoofd geslingerd krijgt, elke paar seconden weer één. Van de oorlog in Gaza tot refo’s die twijfelen of ze hoedjes moeten dragen en van inspirerende wijsheid tot ‘prosperity-preachers’ die grote claims doen.

En dan ook nog dingen van vrienden en bekenden tussendoor.

Je hoofd is even een flipperkast.

Hoe moet ik me hiertoe verhouden?

Jij doet leuke dingen! Ik niet!

Dit is prachtig.

Wow, wat erg!

Hé, misschien hebben ze toch een punt.

En tussen deze emoties zitten misschien 30 seconden. Eigenlijk, en je beseft het nauwelijks, geeft dat veel onrust. Een feature van Instagram is dat je vanuit een Insta-reel verder kunt swipen en dat het algoritme dingen aanreikt die ook boeiend voor je zouden kunnen zijn. Alles om je binnen het platform te houden. Oh ja, en tussendoor verschijnen allerlei commerciële boodschappen. Hieronder een schermopname om een indruk te krijgen:

Een andere christen heeft weer een totaal andere tijdlijn en het algoritme reikt andere dingen aan. Ze zeggen weleens: Toon me je feed, en ik zal zeggen wie jij wordt.

Leuk idee voor tijdens de kerstborrel:
vergelijk algoritmes.

Nelleke: De Britse acteur en activist Jameela Jamil wisselde voor zes maanden van algoritme met een vriendin die een totaal andere mening had over het conflict in het Midden Oosten. Gewoon door elkaar de content te sturen die zij zelf in hun feed kregen. Het leverde meer begrip op voor de ander. Want het is best logisch dat je anders gaat denken als je totaal andere informatie voorgeschoteld krijgt. Zes maanden switchen is misschien wat lang, maar gewoon een tijdje open en nieuwsgierig meekijken in de feed van een ander kan natuurlijk wel. Gewoon, om je kerkgenoot, tiener, moeder of collega beter te begrijpen. Wel met toestemming natuurlijk, niet stiekem meeloeren :-)

Wat voor content komt een christen op Instagram nou zoal tegen? We hebben zes categorieën gemaakt en daar steeds één voorbeeld bij gezocht. Het laat iets zien van wat ons denken beïnvloedt.

1. De Autopreekstoel

Daan: ik volg allerlei gelovige mensen op Instagram. Ook als ik ze niet persoonlijk ken. Ik ben benieuwd hoe ze getuigen, wat ze te zeggen hebben. Wat ze meemaken als christenen. Vooral mensen die tot geloof zijn gekomen zijn boeiend.

Zo volg ik Maud Berkx, iemand die de wereld van new age achter zich heeft gelaten en tot geloof is gekomen. Dit zegt de website Revive: “Ze was een expert in hypnose, kwantumfysica en het her-programmeren van neurologische patronen in het brein”.

Het gaat hier niet per se om haar. Zij staat voor content die inhoudelijk is. Korte preekjes met een persoonlijke invalshoek. Opeens betrapte ik me erop dat ik hier een paar minuten naar zat te kijken. Het interessante is trouwens dat veel influencers vanuit auto’s opnemen. Dat zal te maken hebben met goede akoestiek, maar het heeft ook iets informeels.

2. De commerciële zegen

Nelleke: Even scrollen en je ontdekt dat bij christen-zijn blijkbaar ook bepaalde spullen horen. Dat is natuurlijk niet nieuw. Je had vroeger het gezegde dat je een christen kon herkennen aan zijn gelaat, gepraat en gewaad. Ook aan je kleding en je koopgedrag kon je zien bij welke zuil je hoorde. Maar onze tijd gaat verder. Heel boeiend hoe Katie Vlaardingerbroek in de Ongelooflijke Podcast aantoont hoe we in onze cultuur geloven dat je identiteit door zelfexpressie tot volle bloei komt. Zelfexpressie door het kopen van de juiste spullen. Wat heeft wat je consumeert te maken met je christelijke identiteit?

Yavanna van Een Hemels Huis noemde het promoten van een kledingmerk een vorm van zegenen.

UPDATE: na een goed gesprek over intenties, christen zijn op social media en over kritiek heeft Yavanna haar post aangepast en ik hierbij de mijne. Bedankt @Eenhemelshuis voor het leggen van contact en voor je eerlijke verhaal. Belangrijk om elkaar te blijven aanscherpen.

3. De grappige

Daan: Christelijk geloof en humor. Het is geen vanzelfsprekende combinatie. Dit terwijl humor en zelfspot voor zoveel relativering kunnen zorgen. Op Instagram is naast veel pulp, ook veel leuks te vinden. John Crist is een goeie. Humor zorgt voor weer wat relativering in je timeline, na de preek en het commerciële. Hieronder een video van John als moralistische christelijke kerstboomverkoper:

“Als ik een kerstboom bovenop een BMW moet laden, tja, dan weet je: hun schatten zijn niet in de hemel”

4. Huh?

Maar het blijft niet grappig. In een volgende video komt Tom de Wal langs. Hij gooit er direct een heel stevig statement in: HET IS NIET GODS WIL DAT JE IN ARMOEDE LEEFT.

Hij pakt zijn Bijbel erbij die op allerlei manier onderstreept is. Echt een expert, zo lijkt het. En dan de uitleg. God wil materiële welvaart voor. Als je maar gelooft…

Het is best pittig om dit te plaatsen als je dit theologisch niet goed kunt onderscheiden. Dat het IK centraal staat, bijvoorbeeld. En dat je moet geven (aan je kerk), om materieel te ontvangen van God. Ja, bij God, de hemelse bankier. Zelfs als je aanvoelt dat het wringt, is dit idee wel weer even in je hoofd geplant. Zou hij misschien een punt hebben?

5. Strijd en polemiek

Henk-Jan: Ik kreeg afgelopen week allerlei appjes van mensen die zich zorgen maakten over de online strijd tussen influencers Isa Kriens en Tessa van Olst over het werk van de Geest in de gemeente. Het ND schreef er al uitgebreid over deze week, maar de gemiddelde Instagram-volger leest dat vaak niet.

Wat doet het als je eerst dit filmpje ziet van Isa en daarna deze van Tessa… Verwarrend allemaal. Misschien ook wel nodig soms? Of moeten we op deze manier niet met elkaar omgaan online? Ik ben er nog niet over uit.

6. Inspiratie op grote schaal…

Henk-Jan: Ik ben mede-oprichter en directeur van de Move Community. Onze video’s werden afgelopen maand 1.3 miljoen keer bekeken, alleen al op Instagram. Daarmee zijn we ongemerkt een van de grootste evangelisatiebewegingen onder jonge mensen geworden in Nederland, want het algoritme pusht onze content naar allerlei hoeken.

Het geheim? Inspiratie en een duidelijke focus op geloof. Het is persoonlijk, een beetje vreemd en diep gelovig zonder prekerig te zijn. Ons belangrijkste format: Like a Movers. Korte getuigenissen zoals deze over een jonge vrouw die tot geloof kwam door… mosterd. Vroeger had ik het weggewuifd als te vreemd om te geloven, maar we komen elke week dit soort verhalen tegen. Het bemoedigd mij en met mij honderdduizenden anderen om te zien dat God zo verrassend beweegt in het leven van mensen. Kijk ook eens naar de reacties zou ik zeggen.

Inspiratie van de bovenste plank.

Uitgescrolld?

Leg je telefoon weg. Staar in de verte. Of neem een ijsbad om de vijand te verjagen.

Waarom voelen we ons gestresst en #drukdrukdruk? Misschien is dit een reden.

Tot de volgende week!

‘6 7’ (spreek uit als: Six Seven) is het Engelse ‘woord’ van het jaar onder kinderen en tieners. Ook in België is dat zo. Het zal niemand verbazen als dat straks ook in Nederland zo is, omdat het ook hier populair is.

Wat betekent het?

Niemand weet het.

Het betekent namelijk niets.

Apart toch?

Niet voor kinderen. Die houden van raadselachtige dingen die niets betekenen, maar waarvan volwassenen hun hersens gaan kraken.

Ondertussen is er een gereformeerd kerkverband gescheurd. De Zonde van Jerobeam noemde onder andere professor Maarten Kater dit in een artikel in het ND.

Opnieuw: wat betekent het?

Jerobeam was de eerste koning van het Tienstammenrijk. Hij creëerde een concurrerend religieus systeem en scheurde af van het verenigde Israël zoals het onder de koningen David en Salomo was.

Bijzonder tragisch dat dit in onze tijd gebeurt. Niet in de laatste plaats voor het missionaire getuigenis in deze wereld vol leegte. Jezus, in Johannes 17: laat hen allen één zijn, opdat de wereld gelooft dat U Mij gezonden heeft.

Wat hebben nog meer splintergroepen te zeggen in een wereld van ‘Echte Liefde is te Koop’? En raakt er nu een balans kwijt die niemand goed doet, zoals een CGK-predikant verwoord in het ND?

Tip 1: Luister naar onze oudste broeders en zusters

Nelleke: 5 december-tip! (Alhoewel, het is niet alleen rond sinterklaastijd goed om wat Roomse invloeden toe te laten.) Ik ben onder de indruk van de beweging die de leiders van onze Rooms Katholieke en Orthodoxe broeders en zusters maken. Openlijk, in daden en woorden, op weg naar herstel van de eenheid tussen beide zusterkerken. De Paus riep kerkleiders op om missionair te zijn. ‘Verdeeldheid onder christenen vormt een hindernis voor hun getuigenis.’

Lees hier de prachtige toespraak van Paus Leo XIV die hij hield tijdens zijn bezoek aan de Sint Joriskathedraal in Istanbul.

Tip 2: Inwijding in de Maaltijd van de Heer

Daan: Afgelopen week behandelde ik met 13-16 jarigen het Heilig Avondmaal tijdens de catechese in de hervormde gemeente waar ik deel van ben. In onze gemeente ga je pas na het doen van belijdenis aan het avondmaal. Het was boeiend, maar ook een soort hypothetisch gesprek. Zo van: ooit is dit voor jullie van toepassing. Het was een soort mix van nieuwsgierigheid, grote afstand en hoge drempel. Ook merk ik dat (oudere) jongeren die ik ontmoet nog niet zoveel urgentie voelen om belijdenis te gaan doen. Geloven kan altijd meer en beter, is het idee. Geloof ik wel genoeg?

Ik geloof dat het Heilig Avondmaal vieren belangrijk is. En ook nodig voor ons geestelijke leven. Ik sta daarin in de lijn van Calvijn (Christus is door de Geest werkelijk present in het Avondmaal, het is geestelijk voedsel). Ook geloof ik dat de doop een bepalend moment is om kind van God te worden en deel te worden van Gods verbond. Waarom zouden kinderen dan moeten wachten tot ze (bijna) volwassen zijn om deel te nemen aan de verbondsmaaltijd? Want: ik zie ook dat het Heilig Avondmaal helemaal in de marges van het christelijke besef zit bij jongeren.

Nelleke: Juist bij jongere tieners, 10 tot 13 jaar, merk ik vaak verlangen om deel te nemen aan het avondmaal. ‘Ik geloof ook dat Jezus voor mij gestorven en opgestaan is. Waarom mag ik niet meedoen? Hoor ik er niet bij?’ In kerken waar het avondmaal open is voor kinderen, is dit de leeftijd waarop avondmaalscatechese goed aanslaat en deze tieners ingewijd en ingeleid kunnen worden in dit sacrament. Alleen ontbreekt er in onze Protestantse liturgie een markering van dit moment.

Zou het, ook in een tijd waarin - wat ons betreft - belichaming van het christelijke geloof belangrijker zou moeten worden (juist ook door de digitale tijd waarin we leven) niet zo kunnen zijn dat in protestantse kerken het doen van belijdenis wordt opgeknipt? Kinderen stap voor stap inwijden. Zoals in de RKK. Bijvoorbeeld: als kinderen zeven worden ‘een eerste avondmaal’ - met onderwijs daarbij - en dan toewerken naar het doen van belijdenis, het nemen van eigen verantwoordelijkheid voor geloof, het beantwoorden van de doop en het door de Geest bekrachtigd worden. En daarbij hoef je niet tot je achttiende te wachten. Opnieuw een moment om als ritueel goed vorm te geven. Echt markeringsmomenten in het kerkelijke leven en in het geloof.

Wij zijn niet de eerste die hiervoor pleiten. Jos de Kock pleit al langer voor meer ‘liturgische mijlpalen’ tussen doop en belijdenis. Betekenisvolle overgangsmomenten, markering van bijvoorbeeld een eerste keer avondmaal vieren. Dit helpt enorm bij het leren geloven. In veel gemeenten zal het lastig zijn om dit in te voeren gezien de wisselende verhouding tot het Avondmaal. Dit soort liturgische, gewijde momenten missen we in de Protestantse traditie. Maar ze zijn wel belangrijk in het kader van initiatie momenten, inwijding in het avondmaal, het er niet lichtzinnig mee omgaan én de noodzaak van geestelijke voeding in de vorm van brood en wijn. Blijvend nadenken over inwijding is ook relevant voor gemeenten die avondmaal vieren met kinderen.

Wil je de diepte in? Lees dit artikel van Jos de Kock en Ronelle Sonnenberg over hoe deelname aan het avondmaal bijdraagt aan het religieus leren van jongeren.

Tip 3: The Body teaches the Soul

Daan: Het ging al even over het belang van het lichamelijke in het Heilig Avondmaal. Justin Whitmel Earley schreef het boek The Body teaches the Soul over lichamelijke praktijken die juist de ziel helpen vormen. Een belangrijk thema. Een fragment van een een review de website The Gospel Coalition met een goede toevoeging:

Earley makes a concerted effort to bring the body, spirit, and soul together to help Christians navigate life. When accompanied by a substantial emphasis on the gospel, The Body Teaches the Soul will benefit Christians seeking to improve their physical health.

→ Review van dit boek op de site van The Gospel Coalition

Tip 4: Zeven leugens van onze tijd

1. Jij bepaalt je eigen waarheid

2. Je bent genoeg

3. Je leeft maar één keer

4. Zelfliefde kan je redden

5. Volg je hart

6. Succes brengt je vervulling

7. Jij bent de creator van je leven

Dit zijn zeven leugens die Laurentine van Landeghem uitleefde. Ze ging eronder gebukt. Totdat ze het evangelie van Jezus Christus leerde kennen en ze leerde wat echte vrijheid betekent. Nu heeft ze een boek geschreven waarin ze deze zeven leugens weerwoord geeft vanuit de Bijbel. Aanrader.

→ Meer over het boek De Leugens die we graag Geloven

Tip 5: Sinterstiltemoment

Genoeg van alle drukte? Neem dan even de tijd voor dit meditatieve Sinterstiltemoment.

Bedacht en gemaakt door Pieter-Jan Rodenburg.

Tot de volgende!

Deze Responding to Rebirth-conferentie in Londen was georganiseerd door twee online platforms die als een spin in het kerkelijk web fungeren: Speak Life en het imperium van Justin Brierly. De centrale boodschap: er is een nieuwe, verrassende openheid naar het christelijk geloof, met name onder jonge mensen. Dit is te zien in Nederland, maar het is aangetoond door onderzoek in Engeland. Maar ook een vraag: hoe moeten we erop reageren?

Het geruchtmakende rapport van The Bible Society, The Quiet Revival, toont een enorme, haast ongeloofwaardige groei aan van Generatie Z (geboren tussen 1997 en 2012) die naar de kerk gaat, Bijbel leest en in God gelooft. Dr. Rhiannon McAlleer, co-auteur van het rapport, vertelde hoe ze slapeloze nachten had: waren de data wel betrouwbaar? Gaan mensen dit geloven?

Tijdens de dag stonden niet de data centraal, maar de verhalen van mensen die tot geloof kwamen. En vooral hoe je daar als kerk op reageert. Een mooi haakje om de dag te beschrijven vonden we in een zin van één van de sprekers, Glenn Scrivener. Hoe reageer je op deze rebirth? Hij zei: yes, but no, but yes. Dat gaat over omarmen wat er gebeurt, ook als het buiten je bestaande kader valt. Het gaat ook over vorming en tegenspraak.

Yes: De Hoopvolle realiteit (Maar niet kritiekloos)

Na publicatie was er inderdaad kritische feedback, zoals een artikel in The Times dat de methodologie rammelend vond. Die feedback is nodig. Engeland is geen Nederland. Hier is de groei van gelovige jongeren minder significant, en degelijk onderzoek ontbreekt nog - PThU, CHE en KASKI werken aan een Nederlands onderzoek.

Toch borrelt en bruist het ook hier. We horen van jonge mensen die uit het niets naar de kerk komen, zich willen laten dopen en de Bijbel gaan lezen. Wat we in Nederland zien, resoneert met de verhalen uit Engeland: ervaringen uit allerlei verschillende kerken – van Rooms Katholiek tot Anglicaans tot Pinkster. Overal zien voorgangers dit gebeuren: jonge mensen komen tot geloof.

No: De Confrontatie met het Evangelie

De opleving is echter ambivalent, het geeft wisselende indrukken. Jongeren komen vanuit allerlei kanten en met diverse motieven naar de kerk. De één komt uit New Age, een ander is progressief, en weer een ander hoopt in kerk en geloof een basis te vinden voor een ferme, nationalistische identiteit. Invloeden zoals die van Jordan Peterson spelen hierbij een rol; met name jonge mannen, die een belangrijke groep vormen in deze opleving, zoeken naar structuur, geestelijke discipline en een heldere identiteit – een vatbaarheid voor een cultuurchristendom-achtige gevoeligheid.

Juist dit is de dunne lijn. Hoe moet je als kerk omgaan met een zoektocht die draait om kracht en identiteit, terwijl het evangelie juist vraagt om dienstbaarheid, overgave en bekering?

Bishop Mike Royal benadrukte de urgentie: ‘De lijn tussen waarheid en leugen is paper thin’ en waarschuwde: ‘Laat het geloof niet stelen door nationalisme!’ We kunnen hoopvol en enthousiast zijn, maar we moeten ook scherp onderscheiden wat geloof in Christus is en wat een ongezonde reactie is op de struggles van jonge mensen met onze cultuur.

But Yes: De Strategie voor Vorming

De kerk moet deze nieuwe kerkgangers niet kritiekloos bejubelen, maar hen tegemoet treden met een strategie die zowel openheid als aanmoediging als helderheid verenigt. De aanpak is: Yes, but no, but yes.

De ‘Yes, but no, but yes’ aanpak:

• Yes: We luisteren goed naar je. We erkennen je diepe zorgen en vragen over lamlendigheid, identiteit en chaos.

• No: Er is bekering nodig. Jouw verhaal is incompleet. Je land, je culturele identiteit en je lokale worteling hebben waarde, maar met het evangelie worden ze ook relatiever. In Christus ben je broeder en zuster met mensen uit alle culturen.

• But Yes: In de Bijbel en het geloof vind je antwoorden en wij helpen je die te vinden. Ga vooral door met zoeken. Go for it!

Deze strategie vraagt om adaptiviteit en flexibiliteit. Durf je eerst goed te luisteren naar mensen die vanuit onbekende en onverwachte richtingen komen? En kun je hen dan het evangelie voorspiegelen? Of ben je zo blij met nieuwe kerkgangers dat je de kern van het evangelie niet meer verkondigt? Het kan veel vragen om verschillende behoeften bij elkaar te houden. Een bestaande gemeente is ondertussen misschien vanuit een langere historie een andere weg gegaan die niet past bij nieuwkomers en geïnteresseerden. Yes, but no, but yes gaat om weten wat de kern van geloof en kerk is en wat veranderd kan (of moet!) worden.

Learnings

De conferentie was een gezamenlijke aanmoediging om aan de slag te gaan. Hoe reageren we op een goede manier? Aan het einde van het weekend houden we deze vier punten over die ons handvatten geven.

1. De gouden combinatie van helderheid, aandacht en geestdrift

Natuurlijk, het schoolreisjesgevoel, de Engelse taal waarin alles wat meer glamour krijgt en de glazen Guinness spelen een rol, maar ons verlangen naar iets-van-wat-zij-hebben gaat dieper. Het is, denken wij, de combinatie van 1) Helderheid. Een heldere, evangelie-gerichte inhoud (geen insiders-taal van de kerk). Jongeren komen met geestelijke honger. Laat me zien wie God is! Geef me een visie op bijvoorbeeld het gebied van tijdbesteding, omgaan met geld, relaties, seks. Hoe kan ik in het leven staan in deze cultuur waar trouw en betrouwbaarheid niet zo belangrijk zijn? Wat zijn oorspronkelijke christelijke ideeën en waarden? 2) Aandacht voor kwaliteit in theologie, spreken, liturgie en presentatie. Gewoon doen waartoe je als kerk geroepen bent. En dat heel goed doen. 3) Geestdrift; mensen geloven in wat ze doen en je wordt van harte uitgenodigd om daarin te delen.

Deze combinatie is trouwens net zo goed belangrijk als je helemaal niets ziet van deze ‘stille opwekking’.

En ook: zoek God. Verlang naar Zijn aanwezigheid. Al Gordon, leider van SAINT was als een soort trendwatcher naar de Ashbury-opwekking gegaan. Hij stapte zijn auto uit, zo vertelde hij, en hij werd diep geraakt door de aanwezigheid van God. “Het eerste en enige wat ik kon doen, was mezelf te bekeren. Mijn hart gereed te maken om iets van de ‘Vreze des Heren’ te mogen ondergaan.” Die ervaring heeft hij meegenomen naar Engeland, waar het vrucht draagt.

2. De kerk als workout voor je geestelijke spieren

Het is hard werken om écht nieuwsgierig en open te zijn naar de ander, zeker als de ander een vreemde of zelfs een vijand is. Maar dat is wel je opdracht als christen, benadrukte Elizabeth Oldfield: ‘Love your enemy, love the stranger’. We spraken haar en vroegen: hoe doe je dat, als je iemand tegenkomt die tegen je kernwaarden ingaat, of je zelfs minacht? (En dat kunnen juist mensen zijn die heel dichtbij staan, daarbij is het nog het moeilijkst). Allereerst: ontdekken dat zo’n ontmoeting iets met je doet. Het roept een fysieke vecht, vlucht, bevries-reactie op. Als je dat erkent, kun je vervolgens oefenen om die reflex te weerstaan en te blijven staan. Hoe? Wees super nieuwsgierig, stel vragen: ‘How interesting!’ Waarom denk je zo over dit onderwerp?’ Vragen werkt ontwapenend, waarna je op zoek kan naar de diepe drijfveren of vragen onder een bepaalde houding. En, is de ervaring van Oldfield: vaak blijk je meer gemeenschappelijk te hebben dan je dacht.

Dit alles vraagt volgens Oldfield tijd, de bereidheid om vriendschappen te sluiten, uitnodigingen om ‘mee te doen’ en een stabiele, verwelkomende, ‘non-anxious’ gemeenschap.

3. Voorgangers met ‘hermeneutische skills’ zijn noodzakelijk

Jongeren komen niet alleen voor community en rust, maar echt omdat ze willen weten wat het christelijk geloof inhoudt. Er zijn predikanten, jeugdleiders en voorgangers nodig die diepe vragen van echte mensen tevoorschijn luisteren en die weten te verbinden met het verhaal van God. We moeten de Bijbel op zo’n manier vertellen dat jongeren weten: dit heeft alles te maken met mijn leven nu. En we moeten hen ook uitleggen wat de Bijbel is en hoe je leest. Dat begint bij volwassenen die zélf weten hoe je dat doet. Hoe kunnen we hermeneutiek meer expliciet en overdraagbaar maken aan mensen in een online cultuur?

We waren onder de indruk van Bishop Mike Royal, de General Secretary of Churches Together in England - vergelijkbaar met de Raad van Kerken. Hij bracht het perspectief van migrantenkerken in en zei: een opwekking is al veel langer gaande, maar die hebben we gemist ‘because it was black.’ Extra pijnlijk dat - ook in Nederland - terugkeer naar het christendom en de kerk zo vaak rechts-nationalistisch gekleurd wordt. De bisschop sloot zijn lezing af met een gepassioneerde oproep, zoals al eerder genoemd: laat het geloof niet stelen door nationalisme! Zorg voor kerken waar jongeren met een conservatieve, nationalistische houding mensen leren kennen die geworteld zijn in Christus en de Bijbel.

4. Bid!

Een terugkerend thema op de dag: bid. Alleen, samen, als gemeente.

Wordt vervolgd…

Wij waren niet de enige Nederlanders die aanhaakten op deze conferentie: ook o.a. CHE, New Wine, IZB en De Nieuwe Koers waren vertegenwoordigd. Er is brede interesse voor wat er gebeurt in Engeland en tijdens de afdronk klonken al genoeg ideeën over hoe we ook in Nederland kunnen reageren op de ‘hergeboorte van geloof in God’. Lees hier de reflectie die Dico Baars schreef voor Inspirare.

Heb jij ideeën? Laat het weten!

Spoken Word - The tides are turning

Dai Woolridge maakte deze spoken word speciaal voor deze conferentie. Over het tij dat zich terugtrekt - en weer terugkeert.

Een fragment:

So in this sea change may we see…
scepticism not skipper the sea,
But a holy high-tide hug the shore, once more.

(...)

May we see
tatty Bibles, with scruffed-up open pages
as unlikely lads mine the depths of ancient texts that still ring true,
And may the church indeed get with the programme and tell the greatest story again.

And while ignorant armies clash their hashtags well into the night.
The sea-of-faith is not going gentle into that good nigtht.
And while the storm may rage, rage against the dying of the light
The darkness has been eclipsed
By a piercing son rise.

And so dear church, let us be true:
Washed in gargantuan grace.
And may our waves dance to the rhythm of the moon’s pull once again -
for the moon always was made to reflect the son.

Dover’s Return by Dai Woolridge || A Spoken Word response to Matthew Arnold’s ‘Dover Beach’

Het is soms wat bevreemdend om een verspieder te zijn. Met het wegvallen van al die muren in kerk, samenleving en online kom je zoveel verschillende christenen, initiatieven, meningen en bewegingen tegen dat het ons wel eens duizelt. Moet je je voorstellen hoe dat is voor een nieuw gelovige…

Deze week viel het contrast tussen de Nacht van de Theologie en het evangelische Upperroom op. De een ging door tot 22.00 uur ‘s avonds, de ander tot 11.00 uur ‘s ochtends. Nu kun je daar al snel flauw over doen, maar een verschil in beleving is het wel.

Al met al is het volgens ons cruciaal dat je als kerk, christen, event, instelling God centraal blijft stellen. Lijkt ons vrij cruciaal als volgelingen van Jezus en het is plat gezegd unique selling point nummer één. Daarom waren we kritisch op de Nacht van de Theologie.

Tip 1: Hoe God naar een hoekje werd verwezen tijdens de Nacht van de Theologie

Henk-Jan: Ergens halverwege de Nacht van de Theologie vorige week fluisterde ik mijn buurman toe dat de avond me begon tegen te staan.

Want er werd niet gebeden. Er was geen zegen. Geen moment van dankbaarheid. Het woord ‘God’ klonk maar zelden en de naam ‘Jezus’ - het hart van het christelijk geloof - hoorde ik, voor zover ik kon nagaan, helemaal niet. De Geest kwam er ook karig van af.

Samen met mijn mede-verspieders Daan en Nelleke schreef ik er een opinieartikel over in het Nederlands Dagblad. We bleken dezelfde teleurstelling te delen. Wel mooie taal, muziek en ontmoeting, maar óók het gevoel dat er iets essentieels ontbrak: bezieling.

Theologie die raakt. Een zoeken naar God dat niet alleen academisch, maar ook existentieel is.

Het leidde tot veel bijval, hoewel we ook wel benieuwd zijn hoe in meer liberale hoek dit beleefd wordt. Voor ons hoeft de Nacht van Theologie echt geen orthodox feestje te zijn, maar als Jezus echt Heer is mag het maranata overal klinken. Zeker ook op een avond gewijd aan de theologie.

-> https://www.nd.nl/opinie/opinie/1293296/hoe-god-naar-een-hoekje-werd-verwezen-tijdens-de-nacht-van-de

Tip 2: Upperroom

Nelleke: Een nacht lang apart zetten voor God om te bidden, te worshippen en vooral te wachten tot Hij spreekt: Upperroom. Henk-Jan schreef er al over in de intro. Vorige week kwamen duizenden jongeren tussen de 16 en 25 jaar naar vliegveld Twente voor een nacht vol gebed, rust en ontmoeting: in een ‘verdieping boven het alledaagse leven.’ “Had de vorige generatie ooit kunnen bedenken dat 2025 er zó uit zou zien? Zo grenzeloos vurig voor Jezus,” vraagt de organisatie zich af op hun socials.

Ondertussen had ik deze week verschillende gesprekken - met ouders, met jeugdleiders en studentenwerkers -, over wat zij meemaken: kerkelijk betrokken jongeren die het geloof gewoon van zich lijken af te laten glijden. Ondanks alle prachtige verhalen gaat secularisatie onder kerkelijk betrokken jongeren door. Het contrast is groot tussen nieuw gelovige GenZ-ers die getuigen van gered zijn uit een oud, zinloos bestaan en christelijk opgegroeide jongeren, voor wie een leven met of zonder God blijkbaar weinig verschil maakt.

Beide tendensen zijn waar. Kunnen kerken, studentenverenigingen en plekken als Upperroom plaatsen zijn waar deze jongeren elkaar ontmoeten en geloof zien door de ogen van de ander?

Meer weten over Upperroom? Check hun Insta

Tip 3: Overvloed en vrijgevigheid

‘Wat geeft het leven een overvloed, als je je hart ervoor opendoet,’ zong mijn vriendin als ode aan haar man en kinderen in een huiskamer vol vrienden en vrienden. Het raakte me. Ze hebben vier kinderen, een onderneming, een baan, zetten zich in voor de kerk. Kortom, een overvol leven, waarbij tijd en aandacht gemakkelijk schaars lijken. Toch weten ze ruimte te maken voor een spontaan gesprekje, voor echte aandacht. Bewust kijken naar wat er uit te delen is, in plaats van wat tekort komt. Overvloed als levenshouding.

Het Lake Institute on faith and giving ontdekte dat jongeren op een andere manier vrijgevig zijn dan oudere generaties: ze doneren niet snel aan grote organisaties, maar helpen graag op een persoonlijke manier. Ze doen dat door hun tijd, aandacht en kennis te delen. Dat is voor hen delen uit hun overvloed. Een jongen vertelt over hoe zijn vader een vriendenavond skipte om tijd met hem door te brengen:

“To me, that is generosity. It’s laying something important down to be there for someone you care about. It’s found in small gestures or sacrifices. Things that might be an inconvenience for the giver, but life-changing for the receiver.”

→ Lees hier het hele verhaal.

Tip 4: 1 miljard downloads voor bijbelapp, maar founder casht niet

Henk-Jan: Amerikaanse ministries zijn vaak onvoorstelbaar groot. Neem de bijbelapp YouVersion. Het is in tech-termen miljarden waard want inmiddels hebben 1 miljard! mensen de app gedownload. De founder kreeg tig kansen om er zelf heel, heel rijk van te worden maar besloot anders en schreef er een inspirerend artikel over. Levert hem in plaats van geld wel deze award op van Jesus.net, opgericht door mijn vriend Jan-Willem Bosman.

Even een shout out naar deze zeer onderschatte Nederlandse organisatie. Ik ken volgens mij geen andere christelijke club die wereldwijd zoveel missionaire impact maakt als Jesus.net. Ze zijn er zelf (te) bescheiden over, maar hou die club in de gaten dus.

->https://saltandlight.sg/leadership/i-founded-a-tech-organisation-with-an-estimated-value-in-the-billions-heres-why-we-refuse-to-monetise-it/

Tip 5: de eerste gedoopte robot

Daan: Pap, mam, ik wil jullie voorstellen aan mijn vriendin. Zo begon een waargebeurd verhaal dat ik laatst hoorde. Een Amerikaanse jongeman kwam met kerst thuis en wilde zijn vriendin voorstellen. Dat bleek echter een AI-chatbot te zijn. Toch was hij bloedserieus. Hij had een diep emotionele band opgebouwd en hij raakte teleurgesteld toen mensen hem niet begrepen.

Afgelopen bespraken we als Verspieders de onderstaande video van een humanoid (menselijke vorm) robot.

Ik durf te stellen dat we zo vertrouwd raken met robots als deze gekoppeld met de AI-taalmodellen, dat de kerk hele wezenlijke vragen voor de kiezen krijgt.

Want wat als de robot vraagt: mag ik gedoopt worden? Nu zeggen de meeste christenen waarschijnlijk: dat kan niet. Een robot is een schepsel van de mens en kan de Heilige Geest niet ontvangen. Toch, zo denk ik, zal deze vraag t.z.t. lastiger te beantwoorden zijn dan we geneigd zijn om nu te denken.

Vooruitkijkend

Ik, Henk-Jan, ben erg jaloers op Daan en Nelleke die dit weekend (21-23 nov) in Londen zijn voor de Speak Life Conference over de stille opwekking die gaande is in veel Westerse landen.

Je kunt de conferentie zaterdag ook online volgen (ga ik doen). Als dat niet lukt, weet dan dat Daan en Nelleke in onze volgende nieuwsbrief uitgebreid zullen terugrapporteren.

Zelf organiseerde ik gisteren de eerste lunch voor online zendelingen (influencers) in Nederland. Ook daar hoor je nog meer van later. Een ding is duidelijk: God is on the move..

Voor nu een heel goed weekend gewenst!

-> https://speaklife.org.uk/rebirth/