#13 - Wie heeft de echte Charlie Kirk gezien?

Christelijk Nederland reageert fel én verdeeld op de moord op Charlie Kirk. Dit ondervond Henk-Jan aan de lijve. Hoe komt het dat christenen zo verschillend naar dezelfde werkelijkheid kijken?

Dit essay is geschreven door Henk-Jan van Maanen, mede-oprichter van mediahuis Living Image, stichting Move Community en voorzitter van Micha Nederland, in samenwerking met mede-verspieders Daan Molenaar (EO) en Nelleke Plomp (KiemPlaats).

Charlie Kirk door de ogen van zijn Nederlandse volgers

Twee dagen na de dood van Charlie Kirk zat ik in een zaaltje met een groep jonge christelijke leiders. We komen vier keer per jaar bij elkaar om elkaar te leren kennen, bemoedigen en ondersteunen. We zijn katholiek, protestants of evangelisch. Sommigen zijn actief in de politiek, anderen maken muziek of werken als influencer, weer anderen leiden een organisatie of beweging. Sommigen zijn conservatief, anderen progressief. Wat ons bindt is dat we, hoe verschillend onze wegen ook zijn, allemaal iets willen verspreiden van het evangelie van God onder jonge generaties.

De sfeer is over het algemeen gemoedelijk en inspirerend. Maar dit keer niet. Voor het eerst hadden we een christelijke spreker uitgenodigd. Een man met gezag, een denker en verhalenverteller. Halverwege zijn verhaal nam hij een vrij plotselinge afslag waarbij in korte tijd Charlie Kirk, rechts nationalisme en abortus langskwamen. Er viel een stilte die zwaarder woog dan alle woorden daarvoor.

De stilte werd verbroken door onze spreker zelf. Hij zei dat we ons niet moesten vergissen: de manier van spreken en handelen van Kirk en het rechts-nationalisme waar hij voor stond, is ten diepste niet christelijk. Niet omdat het niet over God gaat, maar omdat je als christen niet geroepen bent om anderen een moraal of gedrag op te leggen. ‘Nee, zei hij: ‘je bent geroepen om mensen te wijzen op de genade van God die de identiteit van een mens ten diepste kan veranderen’. Het dwingende, politieke karakter van Kirks optreden zou uiteindelijk meer haat dan liefde zaaien, volgens hem.

Datzelfde sentiment klonk later door op LinkedIn. Theologen als Stefan Paas en Jan Martijn Abrahamse veroordeelden de moord met kracht, maar plaatsten tegelijk grote vraagtekens bij het martelaarschap en geloof van Kirk en bij alles waarvoor hij stond. Ze wezen op de dubieuze rol van polemische figuren in de Amerikaanse cultuurstrijd, en vroegen zich af of christenen zich daar niet juist van zouden moeten distantiëren.

Sommige jonge leiders zaten met tranen in hun ogen na de ‘aanval’ op Kirk.

Terug naar dat zaaltje. Sommige jonge leiders zaten met tranen in hun ogen na de ‘aanval’ op Kirk. Want velen in de zaal kenden Kirk niet zo zeer als een politieke stem in een ver land, maar vooral als een bron van inspiratie, een man die soms een rol had gespeeld in hun persoonlijke geloofsreis en die sprak over geloof, cultuur en de rol van christenen in de samenleving met een helderheid die je zelden hier in Nederland hoorde. Juist daarom was zijn dood als een mokerslag binnengekomen. Dat gold ook voor de zoon van voorganger Arjen ten Brinke, die daar een prima post aan wijdde. Het verbaast me niet. We zien al langere tijd dat online influencers als Jordan Peterson en Charlie Kirk echt als mentors fungeren voor een jonge generatie die met name online zich oriënteert op de vraag hoe te leven. Als je dat jarenlang doet, bouw je gevoelsmatig een diepe connectie met iemand op.

Een crisis van het zien

Ook ik volgde Charlie Kirk al jaren op YouTube en TikTok. Ik kende hem niet alleen als een stevige polemist, maar ook als iemand die met humor, en ja—soms zelfs met empathie, het gesprek aanging, juist ook met zijn tegenstanders. Hij sprak voortdurend over het belang van Jezus in zijn leven, fileerde soms terecht de argumenten van zijn tegenstanders en was goed thuis in de Schrift. Hij deed zijn werk met een zichtbare liefde voor het evangelie.

Ik voelde me wat verscheurd. Wat maakt dat je in dezelfde God, dezelfde Bijbel kunt geloven en toch zo anders naar eenzelfde situatie kijkt? Hoe kon het dat christenen die ik hoog heb zitten zo verschillend reageerden op zijn dood?

Het leidde de afgelopen weken tot mooie gesprekken met mijn mede-verspieders Daan en Nelleke. Ik bracht lange uren op TikTok door en in oude filosofie boeken. En zelfs mijn kerkgang werd er door gekleurd. Langzaam begon er wat te dagen, namelijk dat we beland zijn in wat ik noem een crisis van het zien.

Ik ben mijn hele leven al bezig met visuele media. Met kijken en met zien. Van mijn jaren als redacteur bij RTL Nieuws, tot mijn werk als filmmaker en mediastrateeg, en de afgelopen jaren via onze Move Community volop met sociale media. Vanuit dat perspectief vallen me een aantal dingen op.

Meer dan ooit laten we onze overtuigingen en handelingen bepalen door wat we zien. En wat we zien bepaalt ons oordeel, liet Jezus zelf zien toen Hij sprak over de splinters en balken in onze ogen.

Maar wat als ons zien bezoedeld is? Wat als het gewoonweg onmogelijk is om écht goed te kijken? Het grote probleem van deze tijd is niet dat er te weinig zichtbaar is, maar dat er te veel zichtbaar is. Alles lijkt toegankelijk, waardoor we denken een compleet beeld te hebben—van Kirk, van de kerk, van de samenleving, van welk onderwerp dan ook. En dat geeft ons het vertrouwen dat we vragen kunnen beantwoorden die de afgelopen weken prominent voorbij kwamen: wie was Charlie Kirk eigenlijk? Waar stond hij voor?

Dit zijn ontologische vragen, vragen naar het zijn. Maar in de tijd waarin wij leven is een ander type vraag, een epistemologische vraag misschien belangrijker: wat kunnen we kennen? Het hielp me om terug te grijpen op het denken van de grote filosoof Immanuel Kant. Volgens Kant wordt ons kennen gevormd uit dingen zoals ze aan ons verschijnen, niet door het “ding an sich.” Kant ontkent niet dat het ‘ding’ zelf bestaat. Dat deel ik met hem. Ik ben geen postmoderne relativist. Ik ga uit van een absolute waarheid. Dingen zijn. Maar ons kennen ervan, wordt altijd bepaald door hoe het aan ons verschijnt.

Het is cruciaal om Kirk ook in dat licht te zien. Want juist Kirk was een product van een digitale, visuele cultuur die hij in stevige mate zelf hielp vormen. In die cultuur verschijnen tegenwoordig dingen met een tempo en verscheidenheid waar Kant zich geen voorstelling van kon maken. Maar zijn principe blijft staan. Wat we zien bepaalt wat we denken. En dus dook ik in de vraag waarom de dood van Kirk zoveel verschillende, heftige reacties opriep.

---

Learning how to see

Een aantal jaar geleden luisterde ik naar de geweldige podcast Learning how to See van twee geestelijken Richard Rohr en Brian McLaren. Zij stellen zich dezelfde vraag. Hoe kan het dat mensen zo verschillend naar hetzelfde fenomeen kijken? Ze identificeren 13 vormen van bias. Manieren waarop we vooringenomen en bevooroordeeld zijn in het beoordelen van wat we zien. Veel biases zijn terug te zien in de dynamiek rond Kirk, maar één die er in dit verband uitspringt is complementarity bias: als jij vijandig bent tegenover mijn ideeën, zal ik vijandig zijn tegenover de jouwe. Als jij nieuwsgierig en respectvol bent tegenover mijn ideeën, zal ik op dezelfde manier reageren.

Er waren momenten waarop Kirk in debat ging en het laatste gebeurde. Dan zag je de vrucht ervan. Er waren momenten waarop de vijandigheid het overnam en het onmogelijk werd om te zien wat de ander zag. Die complementarity bias zie je ook terug in hoe mensen hem kennen en dus ook reageren op zijn dood.

Waar de podcast niet aan raakt is de digitale cultuur die Kirk als geen ander begreep en mee hielp vormen. Mensen hebben altijd een vorm van bias gehad. Maar in onze cultuur zijn een aantal ontwikkelingen zichtbaar die zorgen dat we zo langzamerhand in een crisis van het zien zijn beland.

1. De algoritmes van sociale media

Sociale media geven je waar je op reageert. De platforms hebben maar één doel: jou zo lang mogelijk op hun platform houden, zodat ze meer geld aan je kunnen verdienen. Dat betekent dat het algoritme verschillende versies van Kirk voorschotelde. Ik wist wel dat Kirk een rechtse Amerikaan was, maar ik kende veel van zijn polemische, nationalistische of volgens sommigen zelfs racistische uitspraken niet. Ik zag hem vooral als een scherpe evangelist met veel moed en een groot hart voor Jezus. Voor anderen was dat precies andersom. De algoritmes pompten meerdere “Charlies” tegelijk rond — en het resultaat is dat we vandaag de dag langs elkaar heen praten als we proberen te achterhalen wie hij werkelijk was. Dit filmpje laat dat mooi zien.

De algoritmes pompten meerdere “Charlies” tegelijk rond

2. Het einde van de monocultuur

In het verlengde hiervan zien we het einde van de monocultuur. Bubbels bestonden altijd al, maar vroeger hadden we nog veel gedeelde culturele ervaringen doordat het aanbod minder rijk en minder gepersonaliseerd was. Hoeveel bands, tv-programma’s, kranten, films of gebeurtenissen weten nu nog de massa te bereiken? B&B vol liefde misschien nog, maar zeker jonge mensen hebben steeds minder gevoel bij gedeelde, groepsoverstijgende culturele ervaringen aangezien ze uren per dag in hun eigen TikTokfeed rondhangen en veel minder massamedia consumeren. Het betekent een afname van wat ons bindt.

3. Parasociale relaties tussen volgers en influencers

Een aantal weken voor de dood van Charlie Kirk las ik een essay in The New York Times onder de titel Revenge of the Followers. Al in 1956 beschreven sociologen hoe publieke personen als radio- en televisiepresentatoren, acteurs, politici—bij hun publiek gevoelens van socialisatie en verbondenheid konden oproepen, alsof er een echte relatie bestond.

Kirk laat zien hoe bepalend die parasociale relaties zijn geworden in onze tijd. Zowel voor de influencer als voor zijn/haar volgers. Volgen is intens en schept nabijheid, maar de relatie is assymetrisch en symbiotisch: wij kennen Kirk (althans dat denken we), hij kent ons niet, maar we hebben elkaar wel nodig.

In het online domein (zeker als je het vergelijkt met 1956) ontstaat zo een wederzijdse afhankelijkheid. Meer dan ooit reageren volgers nu op hun influencers, waardoor een nieuw machtstrijd ontstaat. En steeds vaker krijgt dat een hybride vorm waarin online en offline vermengen. Kirk beheerste deze nieuwe realiteit als geen ander met zijn optredens op campussen. Zijn debatten met volgers, maakten hem tegelijk een vriend, een vijand, en een voorbeeld. Daar zat ook een spelelement in, maar het was ook ernstig en werd steeds vaker grimmig.

Daarnaast wordt de relatie tussen influencers en volgers versterkt door de vertrouwenscrisis. In Amerika (en in mindere mate hier ook) is een diep wantrouwen gegroeid tegenover instituties: journalistiek, politiek, en ook de kerk. Waarheid wordt daardoor niet langer ontleend aan autoriteit, maar gezocht in personen. Die personen vind je online. Het zijn de influencers die je de weg wijzen tegenwoordig, niet de instituten. Helaas gedragen veel van die influencers zich op een tribale manier. Wij-zij denken overheerst. Sociale media versterken dat, door voortdurend het gevoel te vergroten dat je stam bedreigd wordt en je altijd aan het winnen of verliezen bent.

4. De vervaging van (lands)grenzen

Dat laatste leidt tot een ander fenomeen. In de reactie van oudere en ‘wijzere’ christenen lees ik vaak terug dat we ons niet zo met dat Amerika moeten bezighouden. Het is een eng, ander land. Anders dan hier. Maar in de belevingswereld van Gen Z’ers is dat simpelweg niet zo. Een (niet-gelovig en pro-choice) familielid van me gaf laatst aan dat ze dagenlang verdrietig was geweest toen de abortuswetgeving (Roe vs Wade) in Amerika veranderde.

In de digitale cultuur van nu zijn de grenzen tussen werk en privé, tussen politiek en geloof, tussen online en offline grotendeels verdwenen. Kirk stond midden in dat nieuwe landschap. Zijn dood voelt daardoor als een persoonlijke klap, ook voor de Nederlandse zoon van Arjen ten Brinke terwijl de band in werkelijkheid bemiddeld en vervormd is door technologie.

Wat nu?

Van mijn mede-verspieder Daan mag ik hier niet te prekerig schrijven, maar na een leven lang luisteren naar theologen, pak ik toch even de ruimte om mijn innerlijke dominee te laten spreken. Wat zijn de lessen hier?

• Wees je (nog meer!) bewust dat jouw kijken beperkt en gekleurd is.Het vraagt van ons een nieuw soort geestelijke discipline om te leren zien hoe onze biases ontstaan en daar rekening mee houden. Een stukje nederigheid omarmen is geen slecht idee. Besef nog meer dat het beeld dat je van een figuur als Kirk krijgt, niet “de werkelijkheid” is, maar een gefilterde versie, gestuurd door algoritmes én eigen voorkeuren.

• Bijbelleraren, dominees, vaders en moeders (goed bezig Arjen!), catecheten en andere ‘vormers’ mogen met wat meer kennis van zaken en empathie in de digitale leefwereld van jongere generaties duiken. Neem het mee in je gesprekken en het materiaal dat je ontwikkelt. Al vind je TikTok nog zo raar en vies, we volgen een Leidsman die rare, vieze plekken en mensen niet uit de weg ging. En wellicht ontdek je er zelfs iets moois.

• Dwing jezelf met iets meer nuance te kijken. We schieten zo vaak in goed/fout denken. Kirk bracht veel goeds. Kijk deze reportage van de NOS er maar op na. Benoem gerust ook het ‘fout’. Dat was er ook volop. Maar laat je niet verleiden om een mens van vlees en bloed tot de ‘vijand’ te bombarderen.

Na deze stichtelijke woorden misschien nog een klein voorbehoud en een belofte. Ook ik heb ongetwijfeld dingen onvoldoende benoemd. Koppel dat gerust terug. De crisis van het zien zal vast niet aan mij voorbijgaan.

En dan de belofte. Als verspieders bomen we nog wel even door over dit soort thema’s. Daan, Nelleke en ik hebben het ook veel gehad over de verhouding tussen geloof en politiek. Met de discussies rond Kirk, Gaza, abortus etc is er, ook voor jonge generaties bezinning, herorientatie en onderwijs nodig op de plek die de kerk en iedere gelovige inneemt in het politiek-maatschappelijke domein. Daar zijn al veel goede dingen over gezegd en geschreven, maar hoog tijd om de verschillende visies te expliciteren en over in gesprek te gaan met elkaar. We gaan daar eens goed induiken de komende tijd.

Dank voor het lezen! Volgende week zijn we er weer met een nieuwsbrief vol mooie tips.

PS Als je onze nieuwsbrief waardevol vindt, stuur hem dan gerust door in jouw kerk en vriendenkring.

Wij zijn De Verspieders. Toekomstverkenners naar hoe geloof en kerk zich op nieuwe, onverwachte manieren een weg banen door de tijd. We laten ons inspireren over kerkmuren, landsgrenzen en on- en offline heen, terwijl we onze eigen ervaringen en traditie meenemen in onze duiding.