#6 Ode aan tussenmensen
Deze week speuren we als Verspieders naar tussenmensen: personen die meerdere werelden in zich verbinden en staande blijven tussen reuzen en druiventrossen.
We moeten het hebben over tussenmensen, zo bedachten Daan, Henk Jan en ik tijdens ons wekelijkse brainstormsessie. Als Verspieders bespeuren we een groeiend verlangen naar mensen die écht zijn, die de wereld van geworteld geloof én de ervaring van het huidig tijdsgewricht in zich verenigen. Mensen die durven te leven in de spanning die dat soms oplevert en daar ook vrolijk van worden. Zulke tussenmensen zijn broodnodig, in de kerk, in onze samenleving. En gelukkig: ze bestaan!
Vorige week was ik (Nelleke) bij LUX Den Haag, bij de presentatie van het boek De Magie van het Geloof. Kees van Ekris, de schrijver van het boek en PKN-scriba-to-be, is zo’n tussenmens bij uitstek. Een jaar lang ‘leefde hij van mens tot mens’ en schreef er een meeslepend boek over. (Ik schrijf dit stuk met het boek opengeslagen naast me, popelend om verder te lezen.)
Zo speel ik deze dagen dus met het woord tussenmens. Wat maakt dat een mens in verbinding kan blijven met uiteenlopende tradities, overtuigingen, plaatsen en toch mens uit één stuk blijft? In deze nieuwsbrief noemen we een aantal concrete voorbeelden.
Ik trap af met een aantal kernkwaliteiten, drie suggesties. Voel je vrij om aan te vullen!
Nieuwsgierig - open & geworteld
Elizabeth Oldfield noemt het ‘confident non-defensiveness’: geworteld in je eigen gelovige verhaal, bewust van je eigen denkkaders/vooroordelen én open naar het verhaal van de ander. Er zit vrijmoedigheid, openheid en aanstekelijkheid in deze houding. Kees van Ekris beschrijft deze dubbele beweging zo:
‘Publieke theologie is (...) net zo lang naar mensen luisteren tot je iets heiligs op het spoor komt. Publieke theologie maakt daarom het zwijgen over God moeilijker.’ - (De Magie van het Geloof, pag. 11)
Kom, ga met ons en doe als wij
Tussenmensen weten dat de kerk een contrastgemeenschap is. Justin Brierly, van The Surprising Rebirth of Belief zegt terecht: ‘Keep christianity weird’. Vreemd - in boodschap en in vormen, maar niet wereldvreemd. Nieuwkomers ervaren, dit gaat over mij. En kerkgangers trouwens ook. Zo’n gemeenschap waar je bij wilt horen, maar ook weet dat het je wat gaat kosten - misschien wel je hele leven.
Oog voor druiventrossen én voor reuzen
Als Verspieders speuren wij naar druiventrossen en naar reuzen. Naar mensen en plaatsen waar geloof geleefd en gedeeld wordt en naar plekken waar geloof wegsijpelt of verdwijnt. De Bijbelse verspieders Jozua en Kaleb zijn onze inspiratiebron en tussenmensen bij uitstek: waar het volk Israel alleen reuzen ziet en kijkt naar wat ze zelf aan kracht en zwakte in huis hebben, kijken deze twee anders. Ja, de reuzen zijn realiteit, maar God is toch bij ons?! Ze sporen het volk aan om te vertrouwen en snappen wat er op het spel staat als het volk dit niet doet. (Je vindt het verhaal in Numeri 13 en 14.)
Welke tussenmensen inspireren jou? En wat zijn de plekken waar jij zelf kunt groeien in bovenstaande kwaliteiten? Wij zijn benieuwd naar wat het woord bij jou oproept en waar jij hen tegenkomt.
TIP VAN HENK JAN - Credo en Paul Graas
Een aantal van de beste nieuwe initiatieven in de kerk die ik ken zijn de afgelopen jaren opgericht door katholieke tussenmensen.
Een tussenmens word je niet zomaar. Het moet in je biografie zitten, en vervolgens gecultiveerd worden. Neem mijn goede vriend Paul Graas. Paul is half Spaans, half Nederlands. Paul is voluit Rooms-Katholiek en dat zie ik nooit veranderen. Als de hele wereldkerk op een ijsschots zou varen zou Paul tot het einde viool spelen op het dek.
Tegelijkertijd ging ie naar een school met de Bijbel in Elst en heeft ie vrienden en kennissen van alle soorten en maten en maakt ‘ie met mij een prachtige oecumenische podcast.
Ik mocht met Paul bouwen aan Credo, een nieuw, snelgroeiend katholiek platform van online zendelingen voor jonge zoekers. Ook onze katholieke mede-oprichters Ruben Zelissen (seculiere achtergrond) en Albert-Jan (oud-lid van een Rafaël-gemeente) zijn van die tussenmensen.
Ze staan als dertigers tussen de generatie die de kerk bestuurt en een jonge generatie die kerk en geloof weer opzoekt en voorzichtig omarmt. Dat levert spanning op. Die spanning heeft als bron hun geloof binnen die rijke katholieke traditie. Maar omdat ze zich niet beperken tot een veilig katholiek bastion, knettert het ook altijd. Er gebeurt wat.
Zoals Credo. Het is een bijzonder bottom-up initiatief in een klassieke top-down kerk. Het kon alleen maar slagen als het echt van onderaf mocht komen, maar ook omarmd zou worden door de moederkerk. En dus werden al heel vroeg de verbindingen naar de bisschoppen gelegd, maar ook naar nieuwe en jonge gelovigen.
Wat Paul, Ruben en Albert Jan intuïtief heel goed deden is het vergroten van een tussenruimte om vernieuwing te realiseren. Dat kon alleen omdat ze de traditie en organisatie van de kerk goed kenden en respecteerden, maar zich midden in de leefwereld van jonge mensen en nieuwe gelovigen bevonden.
Maar er is meer wat echt tussenmensen typeert:
Als tussenmensen zag ik Paul en zijn kameraden continu bouwen aan relaties en het betrekken van nieuwe mensen bij hun ideeën.
Er werd gehandeld vanuit een duidelijk verlangen en een duidelijke behoefte bij een heldere doelgroep.
Er werd over muren heen gekeken, waardoor ik als vrolijke protestant ook mijn expertise mocht inbrengen en een belangrijke plek aan tafel kreeg.
In een wereld die steeds complexer wordt is het zo nodig dat dit soort dertigers ruimte krijgen en vertrouwen om de stappen te zetten die nodig zijn voor de kerk van de toekomst.
En soms gebeurt dat gelukkig ook. Paul ontwikkelt inmiddels het nieuwe catechesemateriaal voor het Bisdom Haarlem-Amsterdam, verbindt jonge leiders aan elkaar, schrijft columns voor het Katholiek Nieuwsblad en adviseerde kamerleden Jesse Six Dijkstra en Don Ceder in hun strijd om kinderen online beter te beschermen.
Tussenmensen als Paul zijn een zegen voor de kerk. Geef ze ruimte, tijd, geld en vertrouwen en dan gaat er veel goeds gebeuren.
TIP VAN DAAN - leven in de spanning
Ik interpreteer tussenmensen als personen die in een spanning kunnen leven en het daarin vol kunnen houden. Ze verschansen zich niet in hun eigen gelijk of in een bepaalde flank. Ook laten ze hun persoonlijkheid en (christelijke) overtuigingen niet harmoniseren met de heersende cultuur om ‘relevant’ te blijven. Ik denk overigens dat dit een grote waarde is van het opgegroeid zijn in een volkskerk, zoals katholieken en hervormden. Daarin is toch een sterke verbinding met cultuur en politiek, zonder dat direct invloed heeft op geloofsovertuigingen.
Zoals gezegd, gaat het voor mij dus om leven in een spanning. Denk aan:
Conservatieve opvattingen hebben over seksuele moraal, maar ook ruimte voor mensen hebben die andere keuzes maken en ook ruimte hebben voor persoonlijk leed dat verbonden is aan de zoektocht naar een seksuele identiteit.
Een diepe verbondenheid voelen met het volk Israël, maar toch ook diep het leed van de Gazanen binnen laten komen.
Helemaal verbonden zijn met het oude instituut kerk, maar toch ook heel goed kunnen connecten met de jongerencultuur en inzicht hebben in wat gaande is.
Mensen die de gereformeerde ernst en focus op rechtvaardiging door geloof kunnen verbinden met doen van barmhartigheid en het nastreven van gerechtigheid.
Iemand als Mark Rutte was zo iemand. Echt een liberaal. Tegelijkertijd kon hij zich verbinden met de SGP en D66. Hij heeft ook verkeerde dingen gedaan (liegen, “daar heb ik geen actieve herinnering aan”), maar dit is toch een hele sterke eigenschap. De NAVO heeft daar veel aan.
Het grote risico van een tussenmens is dat hij/zij tussen wal en schip valt, dat de groepen waarmee je je verbonden voelt zich niet meer in jou herkennen. De Joodse Natascha van Weezel schreef een boekje over het radicale midden genaamd Hoe houd je je hart zacht. Sinan Can, nog zo’n tussenmens, schreef op de achterkant:
Het midden is nooit gemakkelijk - het is een smalle lijn tussen begrip en onbegrip, tussen hoop en teleurstelling. Juist in deze storm van tegenstellingen heeft Natascha een prachtig en hoopvol boek geschreven.
Aan wie moet ik dan denken? Jurjen ten Brinke en Kees van Ekris (als je twee keer tussenmens wordt genoemd in één nieuwsbrief moet het wel zo zijn). Met Kees nam ik een paar weken geleden een bonusaflevering op van de podcastserie Moderne Profeten die we samen maken. Volgens mij heeft dat een hoog tussenmens-gehalte. Jurjen weet op een hele mooie manier vanuit zijn reformatorische wortels te leven.
En tenslotte, Nelleke noemde haar al, is Elizabeth Oldfield iemand die het tussenmens-zijn cultiveert. Ik luister regelmatig haar podcast The Sacred. Een aflevering gaat bijvoorbeeld over Israël en Gaza. Israel-Gaza: can two things be true? Zo’n aflevering kunnen toch alleen tussenmensen maken?
Wij zijn De Verspieders. Toekomstverkenners naar hoe geloof en kerk zich op nieuwe, onverwachte manieren een weg banen door de tijd. Ondanks de druk op instituties en afnemende statistieken zien we hoe het geloof in Jezus Christus voortleeft. We laten ons inspireren over kerkmuren, landsgrenzen en on- en offline heen, terwijl we onze eigen ervaringen en traditie meenemen in onze duiding.