#8 Mag ChatGPT je gebeden schrijven?
Daan is een voorganger in de podcast Eerst dit Avondgebed. Elke avond luisteren daar duizenden mensen naar. Daan vroeg zich af: kan AI me helpen om goede gebeden te schrijven?
In het voorjaar van 2024 volgde ik het vak Liturgiek aan de Evangelische Theologische Faculteit in Leuven, waar ik studeer. Ik vroeg aan de docent: kan ik ChatGPT gebruiken om gebeden voor kerkdiensten te laten schrijven? Voor mij was dat een relevante vraag. Omdat ik regelmatig diensten leidt, maar ook omdat ik een voorganger ben in het Eerst dit Avondgebed waar elke avond duizenden mensen naar luisteren. Daarvoor schrijf ik gebeden binnen een vast format.
De docent antwoordde. Ja. Waarom niet? Het gaat erom dat de woorden de luisteraar helpen om zich op God te richten. Dat was een antwoord waar ik tevreden mee was. Sporadisch ben ik ook ChatGPT gaan gebruiken voor het Eerst dit Avondgebed, vaak om de basis van een gebed te vinden, die ik vervolgens herschrijf.
Maar ik ben erop teruggekomen. Ik ben kritischer geworden
Dat had een aantal redenen. Ten eerste twijfelde ik altijd al. Het voelt nogal nep. Te makkelijk. Maar ja, het snelle, verbluffende resultaat is soms verleidelijk. Ik werd ook bevestigd om er niet mee door te gaan door een aantal mensen die ik hoog heb staan. De eerste is de Amerikaanse predikant John Piper. Hij vertelt in een video mooi over hoe hij ChatGPT gebruikte om een gebed te schrijven in de geest en de theologie van een andere voorganger, Don Carson. Het resultaat was verbluffend. Binnen een paar seconden kwam er een prachtig gebed uit.
Is dit dan lofprijzing, vraagt Piper zich af. Nee! Hij gebruikt vervolgens woorden van Jezus uit Matteüs 15 die weer verwijzen naar Jesaja: “Dit volk eert Mij met de lippen, maar hun hart is ver van Mij; tevergeefs vereren ze Mij, want wat ze onderwijzen zijn voorschriften van mensen”. Computers componeren betere woorden, prachtige zinnen, hoogstaande taal.
Kan dat menselijke gebeden vervangen? Nee, zegt Piper.
Het verschil is dat mensen voelen. We hebben gevoelens. Dat is wat mensen uniek maakt. We kunnen voelen wat zonde betekent, genade, schuld, schaamte. Dat kunnen machines niet.
Iemand anders die een vergelijkbare insteek heeft, maar die nog origineler en diepgaander kijkt, is de zanger Nick Cave. Hij heeft een platform waar hij vragen beantwoordt van mensen/fans. Red Hand Files heet zijn website. Echt prachtige teksten kun je daar lezen, met een diepe levenswijsheid. Iemand vroeg: ik heb ChatGPT een lied laten schrijven in de stijl van Nick Cave. Nick, wat denk je ervan? Je leest hier het hele antwoord van Cave, maar ik deel ook twee fragmenten hieronder:
Wat ChatGPT hier doet, is een schijnvertoning. Misschien kan het een toespraak, preek of overlijdensbericht schrijven - maar een écht lied? Nee. Zelfs als het er ooit eentje produceert die aan de buitenkant nauwelijks te onderscheiden is van het origineel, blijft het een kopie. Een soort nabootsing zonder ziel.
Liedjes ontstaan uit lijden. Ze komen voort uit de ingewikkelde, innerlijke strijd van het scheppende mens-zijn. En, voor zover ik weet: algoritmes voelen niks. Data lijdt niet. ChatGPT heeft geen innerlijk leven. Het is nergens geweest. Het heeft niets doorgemaakt. Het kent geen durf om boven zichzelf uit te stijgen, omdat het geen grenzen heeft om te overstijgen. Daarom zal het ook nooit in staat zijn tot die gedeelde, overstijgende ervaring die we in echte muziek soms voelen.
Het verdrietige lot van ChatGPT is dat het voor altijd zal moeten imiteren. Het kan nooit iets echt menselijks ervaren - hoe onbeduidend of ingewikkeld dat menselijke ook mag zijn.
En iets later gaat hij verder:
Dit is onderdeel van de echte, creatieve worsteling die voorafgaat aan het ontstaan van een unieke songtekst met werkelijke waarde. Het is de ademloze confrontatie met je eigen kwetsbaarheid, je broosheid, je kleinheid — tegenover dat plotselinge, schokkende moment van ontdekking. Het is de verlossende, artistieke daad die het hart van de luisteraar raakt, waarin die luisteraar iets herkent van zijn eigen bloed, zijn eigen worsteling, zijn eigen lijden in de ziel van het lied.
Dát is wat wij, eenvoudige mensen, kunnen geven — iets wat AI alleen kan nadoen. Het is de overstijgende reis van de kunstenaar, die steeds opnieuw strijdt met zijn of haar eigen tekortkomingen. Dáár huist menselijke genialiteit: diep verankerd in onze beperkingen, maar juist van daaruit reikend naar iets wat die beperkingen te boven gaat.
Die Nick Cave, wat een wijsheid. In een antwoord op een andere vraag ging hij in op iemand die niet echt kritisch kon zijn ChatGPT omdat die veel sneller en gemakkelijker liederen schrijft. Daar kun je toch niks op tegen hebben? Cave antwoordde toen o.a. dit:
Toen de God van de Bijbel keek naar wat Hij geschapen had, deed Hij dat met een gevoel van voltooiing. Hij zag dat het goed was. Het was goed omdat het iets van Hemzelf had gevraagd - Zijn eigen inzet, Zijn eigen worsteling. Die strijd gaf de schepping een morele lading, kortom: liefde.
Charlie, hoeveel moeite het scheppen ook kost, uiteindelijk draag jij bij aan het grote, onzichtbare netwerk van liefde dat het menselijk bestaan draagt. Er zijn allerlei verleidingen in deze wereld die je creatieve geest kunnen ondermijnen, maar geen is zo sluw als die grenzeloze machine van artistieke ontmoediging, ChatGPT.
Wij mensen voelen ons vaak machteloos in onze kleinheid. En toch vinden we steeds weer de veerkracht om iets moois te maken, iets goeds te doen. Dáár ligt de betekenis van het leven.
De natuur herinnert ons daar voortdurend aan. De wereld wordt vaak neergezet als een harde, vijandige plek. Maar toch dringt de vreugde van het scheppen zich telkens opnieuw op. En terwijl de zon opkomt boven de strijd van de dag, danst de fuut over het water.
Het is juist onze inspanning, onze worsteling, die betekenis schept. Die impuls — die creatieve dans — die nu zo cynisch wordt uitgehold, moet koste wat kost verdedigd worden. Zoals we elke fundamentele dreiging zouden bestrijden, moeten we ook dit gevecht aangaan. Met alles wat we hebben. Want waar we voor vechten, is de ziel van de wereld zelf.
Bij de EO, waar ik werk, voeren we deze gesprekken ook. Wat is echte creativiteit? Gaat er niet teveel verloren in de zucht naar efficiëntie? Kunnen we waarden goed waarborgen als AI-tools gebruiken? En hoe bepaal je die waarden überhaupt?
Natuurlijk, er zijn ook echt kansen die we niet onbenut hoeven te laten. Je kunt AI gebruiken om veel informatie door te zoeken, om te helpen vertalen, om je op ideeën te brengen, om je te bevragen op aannames en gebruikte logica. Voor mij is dit (vooralsnog) mijn maatstaf bij het gebruik van AI in mijn werk:
Ik wil het niet gebruiken als het mijn eigen creatieve worsteling op het gebied van inhoud en compositie wegneemt - juist daarin zit de waarde van het eindproduct.
Ik wil het niet gebruiken als het kennis aandraagt die ik zelf niet goed kan beoordelen - ik wil zelf boven de inhoud staan die ik deel.
En ik wil het zeker niet gebruiken om woorden te geven aan iets dat voort moet komen uit mijn existentiële beleving - dat moet uit mijzelf komen, niet uit een algoritme. Het belangrijkste voorbeeld zijn gebeden.
Ik ben benieuwd hoe jij erover denkt? Misschien denk je: waar doe je moeilijk over? Of: ja, idealistisch, maar AI wordt zo intens goed in imitatie dat dit een achterhoedegevecht is. Of: ja, hier kan ik wat mee. Kom maar op!
Nog een tip trouwens: Ethicus van de TUU Ad de Bruijne en Ariën Voogt maakten een podcastaflevering over AI bij Heilige Grond.
Tip van Nelleke
Lees ook eens dit essay van Elizabeth Oldfield over hoe je trouw blijft aan je eigen waarden bij AI-gebruik. Dit zijn twee gedachten die ik in het nadenken over AI-gebruik niet vaak tegenkomt, maar die wat mij betreft wel belangrijk zijn:
Datgene wat je doet, de gewoontes die je hebt, vormen wie je wordt. Hoe je je tijd en je denkwerk besteedt, heeft gevolgen voor de mens die je uiteindelijk wordt. Wat voor impact heeft het als je AI het creatieve, moeilijke, maar ook vervullende en vreugdevolle werk laat doen? Dat heeft niet alleen effect op je brein, maar ook op je karakter.
Ga het gesprek aan en laat jezelf bevragen op AI-gebruik. ChatGPT is fantastisch en gemakkelijk om te gebruiken. Dat is natuurlijk superhandig, maar ook tricky. Het helpt al om mensen in je omgeving te hebben die hun doordachte grenzen delen, zoals Daan hierboven doet. Elizabeth Oldfield moedigt aan om nog een stapje verder te gaan: samen afspreken hoe, wanneer en waarom je generatieve AI gebruikt. Dit helpt mij om wijze keuzes te maken en om mezelf daaraan te houden.
Tip van Henk-Jan
Hoe nodig ook, het is zaak om niet slechts persoonlijk bezig te zijn met de keuzes rond AI. Deze week waren Daan en ik bij een verkennend gesprek rond de vorming van een christelijke denktank rond AI, geïnitieerd door mijn bedrijf Living Image. Vertegenwoordigers van onder meer de CHE, PThU, TUU, LDH, EO, PKN en enkele experts kwamen bij elkaar. Een en ander is een vroeg stadium, maar de gevoelde noodzaak was groot om samen op te trekken in dit domein. We identificeerden drie mogelijke functies van de denktank:
Trendwatching van AI-ontwikkelingen vanuit een christelijk perspectief, gekoppeld aan media-uitingen met duiding en handelingsperspectief voor een breed publiek
Intervisie voor leiders in christelijke organisaties rond AI & ethiek.
Kennisdeling vanuit onderwijs richting praktijk, beleid en publiek — en andersom.
Het deed me beseffen dat we een ding niet mogen doen: een ontwikkeling met vergelijkbare impact als de industriële revolutie onderschatten door hem individueel aan te vliegen.
Laten we in Gods naam elkaar helpen om hier op een constructieve wijze mee om te gaan. Praten, delen, reflecteren, denken en bidden dus. En doe dat vooral hardop!
Wij zijn De Verspieders. Toekomstverkenners naar hoe geloof en kerk zich op nieuwe, onverwachte manieren een weg banen door de tijd. Ondanks de druk op instituties en afnemende statistieken zien we hoe het geloof in Jezus Christus voortleeft. We laten ons inspireren over kerkmuren, landsgrenzen en on- en offline heen, terwijl we onze eigen ervaringen en traditie meenemen in onze duiding. Onze nieuwsbrief opent met een essay of een paar tips. Daarna volgen links naar events, podcasts, boeken, artikelen en video’s die ons recent opvielen.