Waarom de kerk niet zonder conflict kan

Eenheid in verscheidenheid? De kerk verdraagt onenigheid slecht. Dat is zonde. Daarom dit essay over waarom goed ruziemaken nodig is voor échte vrede en elkaar stug vasthouden missionair is.

Als verspieders zien we dat de kerk wel erg op de wereld lijkt: we verdragen onenigheid maar moeilijk. Dat is zonde. Nelleke neemt je mee in dit essay over het belang van conflicten en waarom je elkaar moet blijven vasthouden. Met aan het eind drie methoden om dit ook in jouw kerk te oefenen.

Heb jij je deze week aangemeld? Welkom! Mooi om te zien dat steeds meer mensen De Verspieders ontdekken. Dit keer dus een uitgebreid verhaal over één onderwerp. Volgende week delen we weer vijf opvallende tips die ons wijzen op de toekomst van christelijk geloof en de kerk.

Waarom ik blijf

Afgelopen zondag werden bij mij in de gemeente ambtsdragers bevestigd. Voor een volle kerk beloofden mannen en vrouwen trouw aan de Bijbel en de gemeente. Het is niet vanzelfsprekend dat deze mensen daar stonden. Vrouwen worden pas sinds kort toegelaten in de kerkenraad. De weg daarnaartoe was best intens voor de gemeente, voor voor- en tegenstanders. En dus stonden zondag mannen die moeite hebben met vrouwen in het ambt naast zusters die ervaren dat hun eindelijk recht gedaan is. Mensen die elkaar niet altijd begrijpen. Toch stonden ze naast elkaar, knielden om de beurt neer en kregen de handen opgelegd om samen de gemeente te gaan dienen.

Dit zijn de momenten waarop ik voel hoe bijzonder een kerk is. Mensen met heel verschillende overtuigingen, die elkaar soms niet kunnen uitstaan, maar die elkaar tóch willen vasthouden. Dat is mooi, maar ook vaak frustrerend. Wat is de kerk soms een zooitje! Mensen met veel overtuigingskracht maar weinig kennis van zaken, sudderend leiderschap, liefdeloosheid. Ik ben mijn hele leven deel van dezelfde gemeente en heb regelmatig op het punt gestaan af te haken. Me terug te trekken, een andere gemeente te zoeken of gewoon niet meer naar de kerk te gaan. Toch blijf ik en neem ik mijn tienerkinderen, waar mogelijk, in dat spoor mee. Juist ook omdat volhouden, doorzetten en elkaar blijven zoeken waarden zijn die je bijna nergens anders meer leert. In dit essay laat ik zien waarom wrijving en conflict bij kerk-zijn horen en geef ik tips om het op een goede manier vol te houden met elkaar.

Eenheid is het principe. En de uitdaging

Kerk-zijn is samen al ploeterend Jezus volgen. Een groep mensen, verbonden in doop en avondmaal, die weten dat ze van genade moeten leven en elkaar nodig hebben om de lengte, breedte, diepte en hoogte van Christus liefde te begrijpen (Efeziërs 3: 18). Je hebt hierbij verschillende generaties, persoonlijkheden, achtergronden en inzichten nodig, daar is het Nieuwe Testament duidelijk over. Dat is het principe. Maar oh oh oh, wat is dit ook een uitdaging. Er staan niet voor niets zoveel oproepen en gebeden om eenheid in de Bijbel.

Blijkbaar is dat nodig.

Als het om omgaan met verschillen gaat, zie ik in de kerk twee reflexen. Ik vergroot ze hieronder uit:

Sommige gemeenten erkennen de diversiteit en zijn trots op de verscheidenheid in de kerk. Maar geloofsgesprekken zijn lastig. Het gaat weinig over wat het inhoudt om in Christus één te zijn, waar de verschillen zitten en hoe we elkaar moeten scherpen. Je bent naast elkaar christen, maar niet mét elkaar. Confrontatie wordt snel uit de weg gegaan. Als je iets over inhoudelijks tegen mijn opvattingen hebt, val je mij persoonlijk aan en trek ik me terug.

Aan de andere kant van het spectrum is die urgentie er wel. Op de goede manier geloven is voor deze kerken heel belangrijk. De Bijbel is heilig. Daar wordt studie naar gedaan en naar de Geest geluisterd. De antwoorden die daaruit volgen zijn stellig en helder. Wie anders denkt kan zomaar vrijzinnig, lauw of geesteloos genoemd worden. De confrontatie wordt wel aangegaan, maar wordt er echt geluisterd naar de ander? En als jij niet mee kunt komen met ‘de waarheid’, dan kun je beter vertrekken.

Aan tafel blijven zitten

Natuurlijk is de kerk niet de enige plek waar we ruzie lastig vinden. Kiza Magendane schreef in het NRC van 6 januari hoe we als samenleving verleerd zijn om samen te werken. Uit angst voor wrijving, ongemak en schurende gesprekken trekken we ons terug in hokjes, waarbij je wel óver de ander, maar niet met de ander praat. Magendane pleit voor ‘betekenisvolle frictie’. Dit betekent dat je aan tafel blijft zitten, ook als het moeilijk wordt en als je het gevoel hebt dat anderen helemaal uit de bocht vliegen. Het betekent conflicten aangaan waarbij je op de bal en niet de persoon speelt, in kwetsbaarheid en met de wetenschap dat we elkaar nodig hebben, juist als het moeilijk wordt. Magendane schrijft dat de beste en meest logische plek om dit te leren het gezin is, of net iets breder: je familie. Kinderen en jongeren hebben deze zogenaamde ‘betekenisvolle frictie’ nodig om gezond en weerbaar op te groeien.

Vormende gemeenschappen

Daar ging ik op aan. Bij KiemPlaats, het expertisecentrum kinderen, jongeren en geloof dat ik samen met mijn compagnon Corina Nagel run, werken we op allerlei manieren mee aan plekken waar kinderen en jongeren stevig kunnen wortelen en groeien om vrucht te dragen in de samenleving. Ik spreek in kerken waar jongeren ruimte én grenzen krijgen om zelf bij te dragen aan kerkdiensten en oefen met ouders, opa’s en oma’s hoe ze gelijkwaardige geloofsgesprekken kunnen voeren aan de hand van Bijbelverhalen.

Zo bouwen we mee aan vormende gemeenschappen. Maar deze vorming gaat niet vanzelf. De Amerikaanse theoloog Stanley Hauerwas benadrukt in zijn boek Jesus Changes Everything dat deel uitmaken van zo’n gemeenschap training, gehoorzaamheid en afhankelijkheid vraagt. Het kost je jezelf.

“Peace is not the absence of conflict. Rather, peacemaking is the quality of life and the practices engendered by a community that knows it lives as a forgiven people. Such a community cannot afford to overlook one another’s sins because they have learned that such sins are a threat not only to them but to being a community of peace.”

Het is confronterend als een tiener na de jeugdavond aangeeft dat ik niet goed naar haar luisterde. Maar dat heb ik wel nodig om mijn eigen fout te erkennen, sorry te zeggen en te vragen wat ik beter kan doen. Pijnlijk én verbindend. Eerlijk zijn over de zonde die je bij een ander ziet, vraagt oefening. Je kunt dat kinderen alleen maar leren, als je dat als volwassene ook doet. Het is de enige weg naar vergeving, groei en samen volhouden om als gemeenschap al ploeterend achter Christus aan te gaan. Gelukkig zijn er wel een aantal stappen die je kunt zetten om hierin te groeien als persoon en als kerk.

Erken: wij mensen houden niet van verschillen

Pas was ik in een vergadering waarin er een beetje neerbuigend gedaan over nieuwgelovige jongeren die zich thuisvoelen bij evangelische en stevig orthodoxe kerken. Die jongeren hadden het toch niet echt begrepen. Tijdens dat gesprek gebeurde er fysiek iets met mij. Ik voelde me op m’n hoede en bevroor een beetje. Wat zou er gebeuren als ik zou zeggen dat middle-of-the-road-protestantse kerken volgens mij juist kunnen leren van kerken met kaders die meer duidelijkheid geven? Zou ik er dan nog bij horen?

Als mensen voelen we ons aangetrokken tot mensen die op ons lijken. Dit heet homophily, het people-like-me-syndrome. Elizabeth Oldfield, host van podcast The Sacred, schrijft en spreekt hier veel over. Onder andere in dit essay. Als iemand iets zegt dat tegen je diepste overtuigingen of waarden indruist, reageren we daar fysiek op. De bekende vecht-vlucht-bevries-redactie. Logisch, want er staat iets op het spel op zo’n moment. Helemaal niet raar dus, dat we in kerken moeilijke gesprekken graag vermijden of zo boos worden dat de ander wegloopt/z’n mond houdt. De allereerste stap om toch vol te houden is gewoonweg erkennen dát dit ingewikkeld is. Pas dan kun je gaan oefenen om tóch in zo’n moeilijke situatie te blijven. Gewoon, rustig in- en uitademen, beseffen dat de ander ook mens is en je samen verder wilt. Het helpt ook om dit gewoon te benoemen: ‘pfff, ik vind dit wel ingewikkeld hoor. Wat jij nu zegt, doet iets met mij.’

Ik ben zondaar, jij bent zondaar én we zijn één in de doop

Het people-like-me-syndrome is vooral sociologisch, dit geldt voor alle groepen. Maar als christenen hebben we helemaal goede redenen om moeilijke gesprekken niet uit de weg te gaan en het met elkaar uit te houden. We zijn met elkaar verbonden door de doop. We zijn één. We hoeven dus zelf geen eenheid te creëren, maar alleen te bewaren. En die eenheid is dus hard werken. Bonhoeffer schrijft in zijn boek Leven met Elkander over een droombeeld van de kerk dat kapot moet voor je in echte gemeenschap kunt leven. Het gaat niet om een fijn gevoel dat je hebt met elkaar. Sterker nog: dat fijne gevoel kun je volgens Bonhoeffer beter wantrouwen. Pas als je echt teleurgesteld raakt in jezelf, de ander en de kerk, ga je echt op God vertrouwen:

Want God is niet een God van stemmingen, maar van waarheid. (...) Hoe spoediger de enkeling en de gemeenschap tot deze teleurstelling komen, des te beter is het voor beide. (...) Elke menselijke wensdroom, die in de christelijke gemeenschap wordt binnengebracht, belemmert de echte gemeenschap en moet stuk gebroken worden, opdat de echte gemeenschap zal gaan leven.

Dus: denk je dat jouw kerk de ware kerk is? Ben je helemaal van overtuigd dat jij Gods wil weet? Bedenk dan eerst dat ook jij een zondaar bent. Dat betekent dat je ten dele ziet, weet en begrijpt. Dat je blinde vlekken hebt of juist een ongezonde focus. Vraag je eens af: zou het kunnen dat jij, ook als je de Bijbel grondig bestudeerd hebt, de traditie kent of zelf iets van God meent gehoord te hebben, er toch naast zit? Of dat er wellicht meerdere kanten zijn? Kun je erop vertrouwen dat de broeders en zusters met wie je van mening verschilt de Bijbel net zo serieus nemen en net als jij Christus willen volgen? Ook als ze wellicht tot andere conclusies komen?

Dit is geen punt van relativering, maar wel van perspectief. Niet alleen de ander heeft bekering nodig, ik ook. Die bekering naar elkaar toe heeft de gemeenschap tot doel.

Ik weet nog dat ik huilend thuiskwam na een vergadering over onze kerkdiensten. Ik was halverwege de twintig en vol goed onderbouwde overtuiging dat het anders moest. Daar waren de oudere commissieleden het niet mee eens en als jonge vrouw werd ik totaal overruled. Ik had anderen om mij heen nodig bij wie ik mijn verhaal kwijt kon, maar die me ook hielpen om toch trouw te blijven. Te blijven zien dat ondanks onbegrip en machtsvertoon we toch samen Christus wilden volgen.

Eenheid ervaar ik het meest als ik avondmaal vier met gemeenteleden waarvan ik diep van mening verschil. Soms ook over zaken die mij persoonlijk raken. En dat we dit wederzijds van elkaar weten. Door samen brood te breken en de beker te delen en te beseffen dat we allebei van genade moeten leven, kun je het met elkaar uithouden.

Elkaar vasthouden vraagt om fysieke nabijheid

Elkaar vasthouden in een conflict tot je eruit bent, vraagt om fysieke aanwezigheid. Goede online gesprekken, maatschappijkritiek of profetische duidingen zijn soms goed en nodig. (Lees bijvoorbeeld het Ongelooflijke-essay van David Boogerd en Stefan Paas ‘Is een kritisch gesprek nog mogelijk?’) Maar een geloofsgemeenschap is echt anders dan een online community, hoe waardevol die ook kan zijn!

Ik werd geïnspireerd door Henk-Jan, die veel optrekt met nieuwgelovigen. Soms, vertelde hij, krijg ik allemaal appjes met links naar discutabele semi-christelijke of religieus-conservatieve content. ‘Mijn neiging is dan om drie links terug te sturen. Maar dat doe ik niet. Ik nodig iemand dan uit voor een biertje en een goed gesprek. We kijken elkaar in de ogen, en luisteren naar elkaar.’ Dat kost tijd en het zijn niet altijd de gemakkelijkste gesprekken, maar het zijn wel mooie oefenplekken om elkaar dwars door verschillen heen vast te houden en elkaar als broeders en zusters te scherpen.

Oefenen en een goede methode zijn nodig

Dit bovenstaande klinkt nog wat abstract. Hoe werkt het als je in een kerkenraadsvergadering zit en iemand roept dat iemand met een depressie gewoon meer op God moet vertrouwen? Of als er in de appgroep van de jeugdgroep racistische filmpjes rondgaan met een zweem van cultuurcristendom? Of als jouw standvastigheid voor een bepaalde overtuiging andere mensen persoonlijk diep raakt. Of als in de kerk Christenen voor Israel-magazines uitgedeeld worden, terwijl jij net naar een rode-lijn-demonstratie geweest bent? Hoe voorkom je dat je zwijgt om de sfeer goed te houden, of dat iemand die persoon publiekelijk wegzet? Je hebt heldere grenzen en oefening nodig. Zonder aandacht voor veiligheid en macht kan de oproep om te blijven omslaan in druk of misbruik.

Ik noem een aantal tips die je kunnen helpen om dit op een gezonde manier te oefenen:

1 Denkpetten

Preektrainer Paulien Vervoorn werkt regelmatig met de denkpetten van De Bono. Je oefent hiermee om je in het standpunt en de gedachtegang van de ander in te lezen. Ze geeft hier goede tips bij en je kunt op haar site ook werkbladen downloaden.

2 Stappenplan

Om eerlijk te zijn ben ik nogal conflictvermijdend. Goed ruziemaken vind ik maar moeilijk. Mijn man Robert is daar een stuk beter in. Ik kijk met lichte jaloezie hoe hij op (meestal) respectvolle manier discussies voert, zowel online als offline over heikele christelijke onderwerpen, zoals homo’s in de kerk en vrouw in het ambt. Hij schreef vanuit zijn eigen ervaring een praktisch stappenplan voor christenen die, vanuit het besef van hun eigen gebrokenheid, een eerlijk gesprek willen voeren.

1. Luister goed en vertel na wat de ander zegt.

2. Vertel in je eigen woorden wat je geleerd hebt van die ander

3. Laat bezinken wat je geleerd hebt en reageer dan zelf inhoudelijk

4. Benoem wat je deelt met elkaar. En benoem de punten waarmee je het niet eens bent, maar die wel legitiem zijn.

5. Weeg het belang van de argumenten af.

Op deze manier blijf je het hele proces met elkaar in verbinding, worden karikaturen vermeden en ontdek je of je het met elkaar eens kunt worden, of je elkaar vast kunt houden ondanks verschillen of dat er wellicht bekering nodig is.

Je leest het hele stappenplan hier.

3 Gesprek in de Geest

Daan wees me op het Synodale Proces dat Paus Franciscus in gang zette om verandering in de kerk tot stand te brengen. In plaats van een top-down benadering waarbij alleen de bisschoppen beslissen, staat in dit proces het gesprek centraal om te onderscheiden waarheen de Geest beweegt.

Dit gebeurt allereerst door radicale gastvrijheid. Het gaat niet alleen om luisteren naar de mensen die elke zondag in de kerk zitten. De methode daagt gemeenschappen uit om juist de stemmen aan de zijlijn te horen: jongeren, armen, mensen die zich niet meer thuis voelen bij de kerk en minderheden. Al deze mensen voeren samen een gesprek ‘in de Geest’.

Hierbij krijgt elke deelnemer tijd om zonder onderbreking (belangrijk!) te vertellen wat hem of haar raakt. De anderen luisteren alleen maar. Na een tijd van stilte reageren deelnemers op wat hen opviel in de verhalen van anderen (niet om te discussiëren, maar om verbinding te zoeken).De groep zoekt samen naar de rode draad: wat probeert de Geest ons hier te vertellen?

4 Let op je taal

Hoe je praat over andere mensen is iets om heel alert op te zijn. Taal vormt een realiteit. De voormalige bondskanselier van Duitsland Angela Merkel zei dat samenlevingen alleen functioneren als er respectvol met en over elkaar wordt gesproken, zelfs bij diepe onenigheid. Dat geldt dan natuurlijk bij uitstek voor de kerk.

Tenslotte: eenheid is missionair

In Johannes 17: 21 bidt Jezus:

‘Laat hen allen één zijn, Vader. Zoals U in Mij bent en ik in U, laat hen zo ook in Ons zijn, opdat de wereld gelooft dat U Mij hebt gezonden.’

Kerkelijke eenheid is dus missionair. Conflicten aangaan en het toch uithouden met elkaar, is een getuigenis. Zeker in onze samenleving waar zelfredzaamheid en kiezen voor je ‘authentieke’ eigen pad de norm is en waar het steeds drukker lijkt te worden op identitaire flanken. Wie de eenheid in de gemeente op het spel zet, vertroebelt de blik op Jezus. Voor mensen buiten de gemeente, maar ook voor kinderen en jongeren die opgroeien in de kerk.

Dus: houd elkaar vast en wees elkaars dienaar, zodat de wereld gaat begrijpen wie Jezus is.

We wensen je mooie, vormende conflicten toe!

Tot volgende week, dan weer gewoon vijf tips.

Henk-Jan, Daan en Nelleke