Waarom schoonheid geen bijzaak is in de kerk
Schoonheid is belangrijk in het christelijk geloof. Maar hoeveel aandacht heeft jouw kerk daarvoor? De Verspieders zien hoe divers, nodig en gevaarlijk schoonheid is voor de kerk en voor de ziel.
Introductie
Deze week hadden we weer een bijeenkomst van de Verspieders. Ik (Henk-Jan) zat erbij in mijn oudste fleecejack, met een gat erin. Niet bepaald een esthetisch hoogtepunt. Maar het weerhield ons er niet van om een goed gesprek te voeren over precies dat onderwerp: schoonheid en esthetiek in de kerk.
Want als je erop gaat letten, zie je enorme verschillen. Sommige kerken beginnen bijna bij schoonheid. Hun liturgie is zorgvuldig vormgegeven, hun gebouwen ademen aandacht en hun websites zijn tot in detail verzorgd. Ze trekken mensen aan die zich herkennen in een bepaalde stijl, sfeer of cultuur. Andere kerken, laten we zeggen de gemiddelde Nederlandse protestantse gemeente, hebben juist een veel soberder uitstraling. Het Woord staat centraal, en alles eromheen is bijzaak.
Toch merkten we in ons gesprek hoe groot de aantrekkingskracht van schoonheid kan zijn. Zeker voor een jongere generatie. Je ziet het bij initiatieven rond John Mark Comer en Practicing the Way, bij Mozaiek in Nederland, bij Eden Culture in Duitsland, in de hernieuwde belangstelling voor de oosters-orthodoxe liturgie, of in kunstenaars die opnieuw zoeken naar christelijke verbeelding.
Dat riep bij ons een diepere vraag op: waarom hechten sommige kerken veel waarde aan schoonheid, terwijl anderen dat nauwelijks doen?
Misschien heeft het te maken met waar je theologisch begint. Als het christelijk leven vooral draait om het horen van het Woord en het redden van zielen, dan is schoonheid een extraatje. Maar als je vanuit de gedachte vertrekt dat de mens geschapen is voor waarheid, goedheid en schoonheid, dan verandert dat. Dan wordt schoonheid niet iets bijkomstigs, maar iets dat hoort bij de volheid van het leven waar Jezus over spreekt. Dan weerspiegelt wat we maken, bouwen en vormgeven ook iets van God als Schepper.
In ons gesprek ontdekten we ook een paar belangrijke kanttekeningen. Schoonheid kent niet één stijl. Het is juist goed dat er in Gods koninkrijk ruimte is voor allerlei esthetische uitdrukkingen, van eeuwenoude liturgie tot moderne vormen. En schoonheid mag nooit alleen een middel worden om mensen te trekken. Ze heeft ook waarde in zichzelf, omdat ze verwijst naar de Schepper.
En tegelijk mag het best een beetje kreukelig blijven. Een kerk hoeft geen perfect gestileerde ruimte te zijn. Soms zit er juist iets moois in het rommelige, het menselijke, het onaffe.
Misschien ligt daar wel een christelijke roeping: om barmhartigheid en schoonheid samen te brengen zoals theoloog en kunstenaar Makoto Fujimura betoogt in zijn boek Kunst + Geloof. Dat zijn twee belangrijke dingen die de kerk te bieden heeft aan de wereld. Er is ruimte voor de valse noot, het oude ruitjesjasje en het gebroken leven, maar tegelijk juist daarin ook te verlangen naar het mooie, en dat zo goed mogelijk tot uitdrukking te brengen.
Omdat schoonheid uiteindelijk iets laat zien van Christus.
Tip 1: Truth and Beauty Project
Henk-Jan: Ik moest tijdens ons gesprek gelijk denken aan een wonderlijke ervaring die ik ooit had in Rome waar ik aanschoof bij een liturgisch ontbijt.Het was georganiseerd door hoogleraren John and Ashley die ik op een reis voor The Chosen was tegengekomen. Het warme ontbijt (wat een gastvrijheid) had een liturgisch karakter. De kleuren van de gerechten verwezen naar specifieke aspecten van het geestelijk leven. Het was een feest voor het oog, maar ook voor de ziel.
Dat typeert John en Ashley. Ze hebben hun leven gewijd aan schoonheid en waarheid in hun traditie en organiseren ontdekkingsweken voor jonge mensen waarin de vele katholieke kunst in Rome centraal staat. Dankzij hun enorme kennis en liefde voor cultuur, geschiedenis en traditie voerden ze mij en mijn vrouw een wereld in die onze enorm verrijkte en ons dieper verbond aan de Creator die de bron is van al die schoonheid.
→ Ook eens bij John en Ashley langs? Meer informatie vind je hier.
Tip 2: Godly play: schoonheid in vilt en verhalen
Nelleke: Zaterdag gaf ik een lezing in de aula van een basisschool. Waarschijnlijk niet de eerste plek waar je aan denkt bij schoonheid en esthetiek. Het was de landelijke studiedag voor Godly Play-vertellers, een methode om aan de hand van Bijbelse verhalen geloofsgesprekken te voeren met kinderen. De uitstraling van jeugdwerk en onderwijs is niet de meest gelikte. Prachtige websites of fancy events zijn zeldzaam. Schoonheid en esthetiek heeft in deze wereld een andere vorm.
Bij Godly Play zit het bijvoorbeeld in de zorgvuldigheid waarin een verhaal verteld wordt. Met eenvoudige, natuurlijke en symbolische materialen, woorden en gebaren. Overal is over nagedacht en alles is goed voorbereid, waardoor kinderen - en volwassenen net zo goed - ontdekken: hé, die Bijbel gaat over mij! God heeft mij iets te zeggen. En dat heeft dus een missionaire kracht op openbare scholen en pioniersplekken. Juist op plekken waar gemakkelijk overheen of op neer gekeken wordt.
→ Lees hier meer over Godly Play
Tip 3: Vergeet de website niet!
Daan: Schoonheid in de kerk heeft ook een praktische kant. Een fenomeen waar je als kerkganger geneigd bent voorbij te kijken, is de website van je gemeente. Ik geloof dat dit missionair erg belangrijk is. Een goed doordachte uitstraling geeft een belangrijke (eerste) indruk. Wil ik hierbij horen? Zijn er mensen zoals ik? Snappen ze echte leven of is het vooral een instituut? Kerkelijke gemeenten in mijn omgeving doen dat niet goed. Vorige week zocht ik naar de aanvangstijd van een gemeente in onze woonplaats waar onze dochter met haar koor zou optreden. Op de website stonden 10.000 woorden, behalve hoe laat de kerk precies begon. Op een andere website die we met elkaar bekeken, stond bovenaan op de homepage een grote foto van een leeg kerkgebouw. Wat zou dat communiceren, zulke lege banken?
Mensen die mogelijk geïnteresseerd zijn in een kerk, starten waarschijnlijk met het bekijken van een website van de gemeente. Uitnodigend kerk-zijn begint daar. Afgelopen november waren Nelleke en ik bij een conferentie in Londen. Holy Trinity Clapham, de Anglicaanse gemeente waar we naartoe gingen op zondag, heeft geen spectaculaire site. Maar wel precies wat nodig is: de juiste info, niet te veel woorden, een goede vormgeving en het roept een gevoel op: hier wil ik bijhoren.
Tip 4: De donkere kant van esthetiek
Daan: Ashton Hall heeft 17,9 miljoen volgers op Instagram en meer dan 7 miljoen op TikTok. For His Glory staat er pontificaal in zijn Instagram-profiel. Voor de glorie van God. Zijn filmpjes zijn ontzettend esthetisch. Hij leeft een gedisciplineerd leven. Op de klok. Zijn torso trainen. Goed eten. Bijbellezen en bidden. Lichamelijke verzorging. Geld verdienen. Recent is er een geruchtmakende documentaire verschenen: Louis Theroux: Inside the Manosphere.
Wie denkt dat dit alleen bij Spaanse stranden of in Miami blijft, vergist zich. Het bereikt ook onze jongeren met al die opzienbare clipjes die goed gaan in het algoritme van sociale media. Dat vertelt Mieke van Velzen van het platform Die Tiener van Jou. In deze video vertelt ze erover. Ze zegt: het begint vaak best onschuldig. Hard werken. Motivationals. Knallen in de gym. Maar dan komen de duistere kanten om de hoek kijken. Het gaat om je identiteit te vinden in je man-zijn, krachtig en gedisciplineerd. Je waarde moet je verdienen op de apenrots. Het gaat om orde en een rolverdeling tussen mannen en vrouwen die het predicaat traditioneel niet waard is. Er zijn dus ook christelijke varianten van dit soort influencers. Of semi-christelijk. Een jonge Nederlandse man met een groot bereik die zich beroept op de schoonheid van de christelijke Europese cultuur, vind je hier. Maar daar komt ook meteen het motief van ‘zuiverheid’ om de hoek kijken.
Bekijk hier een video van Asthon Hall
Tip 5: Schoonheid: een lied dat naar de toekomst tuurt
Nelleke: Overvalt jou ook wel eens zo’n gevoel van zinloosheid? Wat zijn we nou over schoonheid aan het oreren? Het is oorlog, mensen. Er wordt gediscussieerd of we nou al wel of niet over een wereldoorlog mogen spreken. Volgens het CBS is het aantal mensen dat zegt bij een religieuze stroming te horen na een lichte stijging weer gedaald. Is ‘stille opwekking’ dan toch een sprookje? Ondertussen groeit extreemrechts stug door in Nederland. Verspieden? Voor we het weten, dwalen we straks weer veertig jaar door de woestijn.
Hilbrand Rozema - dichter, columnist en hoopvol melancholicus - helpt mij om dit gevoel om te vormen tot een gebed. God, help ons om verder te kijken.
Een gedicht over schoonheid en barmhartigheid: een ‘lied dat naar de toekomst tuurt.’
Een liedje dan voor deze dag alleen
Een klein begin dat aarzelt op de drempel van het jaar
Er zijn veel deuren van barmhartigheid
Maar wij zijn vaak de sleutels kwijt
Of we gooien die hard in het slot
van zelfverwijt
(....)
Geef ons bij elke dichte deur van binnen
Een lied voor eerst maar eens de dag die voor ons ligt
En voor gewoon maar
deze tafel
deze straat
deze buurt.
De moed om opnieuw te beginnen
En geloof dat U alles stuurt.
(...)
→ Het hele gedicht luister je hier.
Bonustip: voor de fijnproever nog wat moois over schoonheid. Het komt van de Ierse dichter en theoloog John O’Donohue. Hij praat over ‘What is Beauty?’ Prachtig.
Alle goeds en tot de volgende!
Daan, Henk-Jan en Nelleke