Wat als je werk vergeefs lijkt?

Wanneer jaren van bouwen weinig lijken op te leveren, kan vermoeidheid zomaar het de boventoon gaan voeren. Toch klinkt er ook een andere uitnodiging: minder krampachtig doen en dieper luisteren...

Het gevoel dat het ons allemaal tussen de vingers doorslipt.

Dat is waar Daan en ik (Henk-Jan) deze week op uitkwamen, terwijl Nelleke op het Preekfestival in Utrecht was. We bespraken een gevoel van onzekerheid en vergeefsheid dat ons werkende leven, het werken in de kerk of organisaties en de cultuur kan doortrekken. Na tien tot vijftien jaar pionieren, bouwen, organiseren en nieuwe initiatieven starten, kan me soms het gevoel overvallen: wat als je werk uiteindelijk vergeefs blijkt?

Het benoemen ervan is niet nieuw. Kees van Ekris schreef er in 2016 al over en in een groot deel van de PKN lijken we bijna gewend aan dit gevoel van moeheid en vergeefsheid onder gemeenteleden. Zo van: we gaan maar door, maar of het nu echt verschil maakt? Misschien is die vraag vandaag wel actueler dan in 2016.

Overal om ons heen zien we mensen die jarenlang hebben gebouwd aan organisaties, bewegingen en gemeenschappen, en die zich afvragen wat er eigenlijk beklijft. We zien collega’s vertrekken. Mensen met wie je jarenlang optrok, slaan een andere weg in. We zien organisaties worstelen met veranderingen. We zien kerken die krimpen, sluiten of zoeken naar een nieuwe vorm.

Daan vindt het spannend hoe de EO zich zal ontwikkelen nu er komende jaren een vervlechting met de omroepen VPRO en HUMAN op handen lijkt te zijn en meerdere mensen uit zijn team vertrekken met wie hij meer dan tien jaar samenwerkte. Bij de PKN spreken we mensen die zijn afgehaakt na moeilijke jaren, maar ook mensen die juist proberen nieuw leven in te blazen. We zien dezelfde worsteling bij protestantse kerken, rooms-katholieken, oud-katholieken en remonstranten. De uitdagingen verschillen, maar overal klinkt dezelfde ondertoon: hoe houd je moed wanneer de resultaten achterblijven?

Misschien heeft dat niet alleen met de kerk te maken. Misschien heeft het ook iets te maken met onze cultuur. We leven in een tijd waarin bijna alles voortdurend beweegt. Mensen wisselen vaker van baan, woonplaats, netwerk, overtuiging en gemeenschap dan ooit tevoren. Techniek verbindt ons met alles met de hele wereld, maar de sociale samenhang in een wijk of een dorp erodeert ondertussen verder.

Soms denk ik (Daan) weleens dat zulke demonstraties zoals in Loosdrecht uitingen zijn van een diep unheimisch gevoel. Een diepe onrust, ontworteling en het ontbreken van een hoopvol perspectief.

Het is een wereld waarin commitment schaarser wordt. Waar het ooit normaal was om tien, twintig of veertig jaar samen ergens aan te bouwen, is continuïteit tegenwoordig eerder uitzondering dan regel. We willen vaak snel resultaat en missen de lange adem. Dat maakt het moeilijk om iets van blijvende waarde op te bouwen.

Daar komt nog iets bij. Veel van ons zijn gevormd door een cultuur van doen. Problemen moeten opgelost worden. Kansen moeten benut. En we zetten in op grote verhalen en beloften waarvoor de verandering moet worden georganiseerd. Misschien herkennen veel kerkelijke vernieuwers dat gevoel wel. Dat je jarenlang hebt gebouwd, getrokken, georganiseerd en geïnspireerd. En dat je op een dag merkt dat je moe bent.

Misschien hebben we wel iets anders nodig dan grootse vergezichten en nog harder/slimmer werken. Misschien is het tijd om even op onze handen te gaan zitten en opnieuw te ontdekken wat werkelijk vruchtdraagt.

Vijf praktijken tegen de vergeefsheid

1. Investeer in veel tijd om ‘bij Jezus’ te zijn

Daan: Afgelopen week luisterde ik een aflevering van de podcast Moderne Profeten terug over frère Roger (Roger Schutz), de oprichter van de Franse monastieke gemeenschap Taizé. Echt een aanrader om te luisteren. In de jaren ‘30 ging er een murw-makende geest door Europa. Het escaleerde in WOII. Er zit nu ook iets destructiefs in de tijd. AI, oorlogen, klimaatcrisis. Radicale bewegingen (check bijvoorbeeld deze duistere docu over Forum voor Democratie die deze week verscheen). Het maakt ons angstig.

Wat doe je dan in zulke tijden? Roger Schutz koos er biddend voor om een gemeenschap te beginnen. Om een plek te creëren voor contemplatie en gebed, van vrede. Om te tasten naar wat de Geest zegt en aan de hand daarvan steeds stapjes te zetten met als doel (jonge)mensen op Christus te wijzen. Geen grootse plannen met impact, targets en funnels.

Frère Roger roept ouderen op hun geloof fris te houden. Ja, instituten zullen verdwijnen, teams omvallen, kerken sluiten, maar wij moeten ons vasthouden aan Jezus Christus. Dagelijks. Er is een nieuwe generatie die ons nodig heeft en - als de voortekenen ons niet bedriegen - zullen er steeds meer (jonge) mensen zich tot geloof gaan wenden.

‘Jonge mensen zullen daarheen gaan waar ze leven vinden. Ze zijn gevormd door de technische wetenschap en ze willen dingen dan ook in de praktijk gerealiseerd zien. Daarom wekt de aarzelende houding van de oude instanties al gauw hun ongeduld. Wanneer wij samen niet nieuwe wegen van gemeenschap vinden, zullen vele jonge christenen elders gaan zoeken en hun toevlucht nemen tot universalistische ideologieën, of een geestelijke vorm van atheïsme. Zij hebben een bewuste wil tot handelen. Scheiding tussen mensen, ook tussen christenen, is voor hen onverdraaglijk. Eigenlijk vragen ze aan de anderen: Geef ons het existentiële bewijs dat u gelooft in God, dat uw zekerheid berust in Hem. Bewijs ons dat u het Evangelie beleeft in zijn oorspronkelijke frisheid?

2. Luisteren als de belangrijkste missionaire strategie

Henk-Jan: ik was deze week op het Nederlands Christelijk Forum waar een grote groep leiders uit de breedte van de kerk bij elkaar komen. Het was prachtig. De termen: moedig luisteren, moedig spreken en ontbubbelen stonden centraal.

Bij mij resoneert met name ‘moedig luisteren’. Het deed me terugdenken aan een lezing van de Amerikaanse onderzoeker Josh Packard. Die onderzocht het belang van luisteren en kwam tot de conclusie dat ‘heilig luisteren’ ook volgens de data veruit de beste missionaire en pastorale strategie is die we hebben.

Waarom? Werkelijk luisteren is een schaars goed geworden in onze tijd.

→ Meer over Packard en zijn werk

3. Herinner jezelf eraan wie uiteindelijk bouwt

Daan: vorige week vrijdag was ik op het CHE-symposium ‘Niet gehinderd door enige kennis? Gen Z inwijden in de kerk’. Het was een zeer inspirerende dag. Zo vertelden Joshua van der Vegt, mede-verantwoordelijke voor de bloeiende jongerenbeweging Youth United, en Jochem van Velthoven, pastoor in Oosterhout, inspirerende verhalen die resoneerden bij me.

Ze wezen beiden op deze tekst uit psalm 127: “Als de Heer het huis niet bouwt, vergeefs zwoegen de bouwers eraan.”

Dat is geen oproep tot passiviteit. Het is een correctie op onze neiging om te denken dat alles van ons afhangt. Het is wachten en tasten en stapje voor stapje vooruit gaan. God bouwt, wij doen mee. Het hoeft niet op onze schouders te liggen. Dat kan niet, maar het werkt ook niet, hoe goed bedoeld ook.

Als je gaat luisteren naar de signalen die de Geest geeft, dan gaat je veel opvallen. Dingen waar je niet direct iets mee hoeft, maar waar je op den duur een lijn ziet ontstaan. Zo bidden alleen al, is een thema. Ik was deze week ook op het Nederlands Christelijk Forum. Ik zat in een gespreksgroep met iemand uit het bestuur van de oecumenische beweging Chemin Neuf, die ook een sterke charismatische inslag heeft. Hij vertelde dat ze een kring hebben waar ze aanbidden en samen luisteren naar de Geest die indrukken geeft die je mag proeven en wegen. Dat wil ik, dacht ik.

Afgelopen week had ik dat nog. Met Jurjen ten Brinke had ik een nieuw thema bedacht voor het nieuwe seizoen van De Leerlingen. Ik kreeg er geen rust bij. Een ander Bijbelfiguur bleef, op verschillende manieren, wel terugkomen als relevant voor dit moment: Nehemia.

4. Bouw minder nieuwe dingen en maak beter zichtbaar wat er al is

Henk-Jan: door al dat geluister meen ik iets te beluisteren: een groeiend verlangen in ieder geval in mijzelf om minder activistisch, minder doenerig door het leven te gaan. Steeds vaker denk ik: laten we stoppen met alle programma’s, strategieën, en verandertrajecten. Veel ervan stelt teleur.

Ergens draagt het ook een valse belofte in zich: als we dit doen dan gaan we sneller of beter resultaat boeken. Terwijl elke goede salesman weet dat je niet moet oversellen. Dat sluit aan bij wat priester Jochem van Velthoven onlangs deelde tijdens een symposium over Gen Z en de kerk op de CHE: mensen komen nog steeds. Misschien minder (of meer) dan vroeger. Misschien anders dan vroeger. Maar ze komen.

Mijn suggestie: maak het heel eenvoudig, uitnodigend om naar de kerk te komen. Wees supergastvrij en hou het simpel zoals mijn vriend Simon deed in Nijmegen. Hij hing een groot spandoek aan de kerk met één woord erop:

HOOP.

Vervolgens kwamen er tientallen mensen de kerk binnenlopen in de maanden erna.

5. Laat je verlangen niet doven

Nelleke: ik sprak een predikant uit een midden-orthodoxe PKN gemeente waar nieuwe gelovigen enthousiast willen aanhaken. Mooi én uitdagend, vertelde ze. Maar vooral ook een opschudding van haar eigen diepste overtuigingen. Geloofde ze eigenlijk zelf nog wel in een God die levens verandert? En verlangde ze daarnaar? Krimp en relativering van de urgentie van leven met Christus lijken bij veel gemeenteleden en ook bij predikanten onder de huid te zitten. Het gevoel van vergeefsheid kan zomaar het vlammetje van verlangen en geloof doven.

De Egyptische theoloog Anne Zaki begon haar lezing op het Preekfestival afgelopen maandag met de laatste verzen uit Handelingen. De jonge kerk wordt steeds openlijker en harder vervolgd. Paulus is gevangengezet in Rome. En dan eindigt Lucas zijn boek met de woorden: ‘Hij (Paulus) verkondigde het koninkrijk van God en onderrichte vrijmoedig over de Heer Jezus Christus, zonder dat hem iets in de weg werd gelegd.’

Vrijmoedigheid is het goede nieuws blijven delen en moed hebben om anders te kijken. God bouwt het huis, laten wij verlangen om te zien en ontvangen wat Hij geeft.

Tot de volgende en alle goeds!

Nelleke, Henk-Jan en Daan