AI, mystieke gehoorzaamheid en nieuw zelfvertrouwen
Terwijl Henk-Jan geniet van een weekje Spanje, zoeken Daan en Nelleke naar wat ons helpt als christenen om geworteld, verwonderd en vrij te blijven leven - jong en oud.
Ad Verbrugge vertelde in de Ongelooflijke Podcast over hoe hij zelf in zijn jeugd stopte met naar de kerk gaan. De Hervormde kerk veranderde in de jaren ‘80 van de vorige eeuw, zo ervoer hij. De inhoud resoneerde niet meer. ‘Dit is hol, dit is pose. Dit is krampachtig.’ Waarom zou je nog naar de kerk gaan? Verbruggen zet hier zijn diepgelovige bejaarde vader tegenover die telkens ‘het Onze Vader bidt, alsof het de eerste diepe geloofservaring is’.
Deze twee ervaringen die Verbruggen beschrijft, schieten concrete taal voorbij, maar we herkennen het meteen. ‘Iets sferisch…’
Het heeft te maken met doorleefd geloof, verworteling in een geloofstraditie en een verwondering dat dit ertoe doet. Elke dag, en in het échte leven. Verbruggen verwees naar Kierkegaards ‘Wiederholung’: rituelen en woorden die niet vanzelf gaan, maar telkens opnieuw gekozen en toegeëigend worden. Niet als routine, maar juist als vrije, zelfgekozen manier om ze opnieuw levend te maken.
Volgens mij (Nelleke) snakken we hiernaar in de kerk.
Een gezonde verworteling in een grote traditie, kom er nog maar eens om in deze tijd. We leven in een tijd die op drift lijkt te raken. Tegelijk zijn de uitdagingen legio en voelen veel mensen aan dat de toekomst wel eens niet zo rooskleurig kan zijn. Zelf ben ik (Daan) bezig met een boekproject met Willem-Jan de Hek, predikant in de Utrechtse Jacobikerk. Het boek gaat Oorspronkelijk Leven met als ondertitel: mens blijven in tijden van artificial intelligence. Het wordt een christelijk en praktisch boek over hoe te leven als AI steeds dominanter wordt. De doelgroep is, zo zou je het kunnen zeggen, de geëngageerde kerkganger.
In het denken hierover, en in een poging een spade dieper te gaan, kwam ik terecht bij de hervormde theoloog Miskotte die leefde in de vorige eeuw. Vlak voor de oorlog schreef hij het boek Edda en Thora, waarin hij de Heilige Schrift tegenover het heidense wereldbeeld zet. Daarin zijn heldendom, natuur, vitaliteit en kracht en het noodlot bepalend. Daar tegenover staan Bijbelse woorden als barmhartigheid, genade, aanspreekbaarheid, verantwoordelijkheid en openbaring. Wat dit betekent en hoe dit allemaal te koppelen is aan de AI-ontwikkeling, daarover komende maanden meer.
Miskotte is zo’n stem uit de traditie die kan helpen geestelijk een spade dieper te graven. Het heeft vertaling nodig naar de huidige tijd, maar dan blijkt dat er dan zoveel kracht te vinden is in de geloofstraditie. Geloof dat geen pose of krampachtigheid is.
Koortsachtig schreef Miskotte in 1939 dat boek af. Hij wist: ze komen. De oude heidense, germaanse geloof had een nieuwe, destructieve vorm aangenomen in het nationaalsocialisme. Wat eraan komt is groots, zag hij. Dat zou nog verder gaan dan een verderfelijke rassenleer volgens hem:
Het schijnt vele humanistisch gezinde schrijvers een loffelijk en vruchtbaar streven toe van allerlei zijden de onhoudbaarheid van de rassenleer en haar consequenties te bewijzen. Zij hebben gemakkelijk werk. Vruchtbaar schijnt het ons niet zozeer omdat wij geloven dat deze biologische theorie slechts een vooruitgeschoven pion is in de opening van het spel, dat in waarheid, althans naar de bedoeling, in een geheel andere stijl zal worden voortgezet. Een sacrale strijd, een godsdienstoorlog in optima forma is begonnen en zal, als niet alle tekenen bedriegen, leiden tot vernietiging van de Duitse en de Europese cultuur.
Tip 1: AI-chatbots en jongeren
Daan: het komende half jaar staat voor mij dus in het teken van AI en theologie. Naast een boek, schrijf ik ook een scriptie voor mijn studie theologie over AI. Dit ga ik doen met deze onderzoeksvraag:
Hoe geven christelijke jongeren (15–24 jaar) betekenis aan hun gebruik van Artificial Companions (AC’s) in hun dagelijks leven, en hoe laten deze betekenissen zich theologisch interpreteren in relatie tot lichamelijkheid en belichaamde relationaliteit?
Artificial Companions, zoals ChatGPT, dringen ons leven binnen op allerlei gebieden. Zeker de jongere generaties groeien helemaal ‘AI-native’ op. We vinden (denken we) in deze bots sparringpartners, kennisgoeroes, therapeuten, spirituele raadgevers en zelfs intimiteit.
Gezien de onderzoeksvraag, heb jij ideeën die me verder kunnen helpen? Boeken, artikelen, ervaringen met jongeren, specifieke verhalen. Ik hoor het graag in de comments van deze editie van De Verspieders.
Tip 2: Kerk met alle generaties: van verlangen naar werkelijkheid?
Nelleke: Laurens van Lavieren is gestart met onderzoek naar kerkzijn met alle generaties, met een focus op twintigers. Heel belangrijk, want uiteindelijk zijn lokale kerkgemeenschappen - in welke vorm dan ook - de plek waar je met elkaar gevormd wordt in dat leven als volgelingen van Jezus. Daarbij zijn mensen van alle generaties en met allerlei achtergronden nodig. Tot zover het verlangen. De praktijk is weerbarstiger, merken we ook bij KiemPlaats. Hoe zorg je dat kinderen en jongeren zich thuis voelen en volwaardig onderdeel zijn? We zien dat kerken die intergenerativiteit graag willen, maar dat het doorbreken van doelgroep-denken lastig is en de doorgaande ontkerkelijking niet helpt.
Ideeën en initiatieven zijn er genoeg, zoals Samen Jong, een gedachtegoed met zes kernwaarden dat zich richt op intergeneratief kerkzijn. De beweging die dit in kerken losmaakt is mooi. Goed dus dat Laurens gaat kijken en luisteren wat er in kerken met zo’n Samen Jong-aanpak gebeurt onder jongeren, samen met alle generaties.
Wat heb jij hier nu aan? Twee dingen:
Laurens is een substack rond zijn onderzoeksthema begonnen: ‘Kerk met Jongeren’. Het eerste essay heet ‘Opdat ze niet verloren gaan’ en gaat over leerdoelen in de geloofsopvoeding en de angst voor de hel. “Het is vaak hét grote doel in de opvoeding van veel christelijk ouders: proberen te voorkomen dat hun kind “verloren” zal gaan. Maar er wringt iets in die manier van denken.” Boeiend leesvoer!
Bij het boek Samen Jong is een praktijkboek voor kerken gemaakt. Dit boek wordt op 13 februari geïntroduceerd tijdens een symposium op de Christelijke Hogeschool Ede. Sabine van der Heijden, docent op de CHE, maar vooral kerk-zijn-met-jongeren-goeroe, schreef dit praktijkboek en luidt met dit symposium haar pensionering in.
→ Lees hier meer over het symposium.
Tip 3: John Mark Comer over post-seculier
Daan: De Amerikaanse voorganger en schrijver John Mark Comer ziet in de praktijk hoe de westerse cultuur beweegt van post-christelijk naar post-seculier. Het zijn bewegingen die tegelijk bezig zijn. Het seculiere verhaal loopt op z’n einde. Mensen kunnen niet leven zonder betekenis. Comer ziet een explosie in spiritualiteit. Ik herken dat ook wel: laatst hoorde ik buren praten over horoscopen of het de normaalste zaak van de wereld is. Interessant: Comer zegt dat de wereld waarin Tim Keller actief was (het strikt seculiere, materialistische) voorbij is. Missionair gezien plaatst Comer dit in de context van de populariteit van het katholicisme. Dat is volgens hem veel ‘stiller’ en meer geordend. Het is anders dan de ruis van deze wereld, waar de evangelische wereld graag op aanhaakt (noisy).
—> Beluister hier de hele aflevering
Volgens Bas van der Graaf van de IZB hebben we als christenen ‘mystieke gehoorzaamheid’ nodig. Daarvoor pleitte hij op de missionaire conferentie van afgelopen zaterdag in Houten (zie tip 4). Dat lijken twee tegenstrijdige woorden. Mystagogie gaat over spirituele leiding en inwijding. Gehoorzaamheid gaat over jezelf toewijden aan de Schrift en bovenal Christus.
Ook Peter Roosendaal vertelt in zijn Eerst dit-overdenking van vandaag (30 januari) een krachtige getuigenis als het gaat om het omgaan met het spirituele dat demonisch kan worden.
Tip 4: Missionaire conferentie: huiswerk voor kerken
Zaterdag waren we dus op de Missionaire Conferentie. Cors Visser hield de Missionaire Trendrede ‘Verwildering’. Je hebt er wellicht in christelijke media over gelezen.
Wij delen hier het huiswerk dat Bas van der Graaf kerken meegaf. Als God beweegt, dan moeten we als kerken ook in beweging komen!
Hoe?
Openstaan voor de revival: Vindt de stroom van de Geest die in onze samenleving waait een bedding in bestaande kerken? Of vormen we een dam of sluis voor nieuwe gelovigen?
Mystieke gehoorzaamheid: openstaan voor de bijzondere werkingen van de Geest. Verlegenheid mag, maar wel met nieuwsgierigheid en openheid.
Kaders en structuur: yes, but no, but yes (wij schreven hier al over naar aanleiding van de Londense conferentie Responding to the Rebirth)
Geestelijke vorming: hebben wij als kerken genoeg in handen om gelovigen - of ze nu nieuw aanhaken of opgroeien in de kerk - in te wijden in de levende werkelijkheid van God en vormende praktijken van de geloofsgemeenschap?
Geestelijk leiderschap: gidsen die zelf gevormd zijn in hun leven met God en weten hoe ze anderen daarin meenemen.
Belangrijke punten, die vragen om ervaringsverhalen en handvatten
→ De lezing van Bas van der Graaf lees je hier.
In ieder geval blijkt dat christenen meer zelfverzekerd mogen zijn - en dat ook daadwerkelijk worden. Niall Ferguson, een bekend Brits historicus, is vanuit het atheisme tot geloof gekomen - in navolging van zijn vrouw Ayaan Hirsi Ali. Voor hem is het duidelijk: dit is het. Luister maar:
Tip 5: Nick Cave, een gids in het leven
Zo’n onverwachte gids, geestelijk leiderschap, vinden we bij Nick Cave. Op zijn site The Red Hand Files geeft hij rebelse, wijze antwoorden die ook nog eens prachtig verwoord zijn. Aanrader om te grasduinen over deze website.
Een voorbeeld:
Tot slot: De theatervoorstelling De dood van de Zoon geeft voor mij (Nelleke) al jaren extra diepte aan de stille week. De laatste uren van Jezus, dichtbij gebracht op muziek van onder anderen Low, Alex Roeka, Josh Garrels en Leonard Cohen.
Aanrader dus! Meer informatie over plaatsen, data en tijden vind je op www.dedoodvandezoon.nl
Alle goeds en tot de volgende!