De ‘Bijbelse vrouw’ bestaat niet - en dat verandert alles

Het hedendaagse plaatje van vrouwelijkheid is vaak dwingend en oordelend. Ook in de kerk. In dit essay schrijft Nelleke waarom de Bijbel veel vrijer over vrouwen spreekt dan TikTok-predikers.

‘Ik heb best getwijfeld of ik eigenlijk wel vrouw ben’, vertrouwt een meid van 17 uit de kerk mij (Nelleke) toe. Ze is stoer, draagt het liefst baggy kleding en houdt zich graag bezig met gamen en dieren. Als puber waren alle plaatjes van hoe vrouwelijkheid er volgens onze cultuur uit ziet in haar hoofd gaan zitten, in combinatie met het idee dat het niet vanzelfsprekend is dat je lichaam en gender matchen. Ze vroeg zich af: ben ik een vrouw als ik me niet thuis voel bij wat om me heen als vrouwelijk gezien wordt? Mag ik anders zijn? Wat betekent het voor mijn geloof als ik niet aan het ‘standaard’ plaatje voldoe?

Onze cultuur staat bol van de beelden van wat vrouwelijkheid (en mannelijkheid) inhoudt. Twee weken geleden schreef Henk-Jan hierover en over wat dit doet met de verhoudingen tussen mannen en vrouwen. Het ging over zoeken naar liefde in een tijd waarin het (vrouwelijk) lichaam steeds meer als product wordt behandeld en jonge vrouwen weer zoeken naar een liefdesleven dat wel voor hen werkt.

Heldere antwoorden zijn nodig

Een van de observaties die wij als Verspieders maken, is dat jongeren juist op dit gebied snakken naar heldere antwoorden op heel concrete vragen. Ze zoeken in de kerk, geloof en de traditie naar houvast. Of ze nu kerkelijk zijn opgegroeid of nieuwgelovig zijn. En we zien dat ze online overal uitgesproken antwoorden tegenkomen, ook vanuit christelijke hoek. Diepe levensvragen die met een paar Bijbelteksten en oneliners kernachtig - en niet zelden kort door de bocht - beantwoord worden.

Radicaliteit past bij jongeren en onze cultuur en sociale media versterken die eigenschap. Heldere antwoorden waar mensen in hun leven iets mee kunnen zijn belangrijk. Tegelijkertijd vinden veel oudere generatie christenen in het brede midden van de kerk dit maar knap lastig (en ja, daar reken ik mijzelf ook onder). We hebben gezien of zelf ondervonden welke schade een strikt normatief kader rond rollenpatronen en seksualiteit kan doen en willen dat onze kinderen niet meegeven. Bijna wekelijks spreek ik predikanten of jeugdleiders die worstelen met de stellige overtuigingen op dit vlak van jongeren. Ik merk ongemak, wrevel en verlegenheid. Dat is logisch, maar ook een gemiste kans. De Bijbel reikt namelijk genoeg aan om samen met jongeren en volwassenen te ontdekken wat het betekent om mens - vrouw of man, te zijn.

Over dit essay

Toen Henk Jan voorstelde om een serie te maken over vrouwelijkheid, cultuur en geloof, ging ik daar als volgzame vrouw natuurlijk braaf in mee ;-) . ‘Ik schrijf wel over wat de Bijbel wel/niet zegt’, zei ik stoer. Voor ik het wist zat ik diep in allerlei Griekse en Hebreeuwse woorden, exegetische en hermeneutische principes en verschillende theologische scholen. Er wordt heel wat afgedacht over man/vrouw-verhoudingen, de rol van de vrouw, seksualiteit en relaties. Dat is veel te veel voor één artikel: er zijn talloze verschillende zienswijzen waar ik niet allemaal recht aan kan doen én er zijn mensen die veel meer verstand hebben van dit onderwerp dan ik.

Ik verwijs hierbij graag naar de schrijfsels van mijn eigen man, Robert Plomp, die heel wijze dingen schrijft in zijn boek ‘Geschapen om te regeren’. Ook in seizoen 5 van podcast De Leerlingen worden de thema’s lichamelijkheid, seks(e) en relaties behandeld.

Dit essay gaat over het beeld van vrouwen in de Bijbel en onze eigen beperkte blik waarmee we lezen. De Bijbel geeft een rijker, menselijker en minder stereotiep beeld van vrouwen dan zowel conservatieve als progressieve cultuur vaak doet. In dit essay deel ik, als vrouw, theoloog en Verspieder, wat mij, de jongeren om mij heen en hopelijk jou ook helpt in de ontdekkingstocht om dicht bij de Bijbel te blijven en tegelijkertijd breder te kijken naar hoe God vrouwen met mannen samen bedoeld heeft om te dienen in Zijn Koninkrijk.

Dit is dus deel twee in een serie. Daan zal in het derde deel ingaan op hoe je dit samenwerken als mannen en vrouwen als kerk in deze cultuur kunt doen.

Eerst maar even de basis…

‘In Christus is geen man of vrouw’, staat er in Galaten 3. Dat betekent niet dat alle verschillen wegvallen, dat iedereen helemaal gelijk is of dat het niet uitmaakt of je een man of een vrouw bent, maar wel: iedereen heeft dezelfde verlossing van Jezus nodig en wordt door Christus op dezelfde manier aanvaard. Volgens mij begint het daarmee: je identiteit ligt in Christus. Wat dat betekent, hoor ik bijvoorbeeld in de bekeringsverhalen Widya Soraya of Laurentine van Landeghem: de autoriteit van je leven ligt niet meer in jezelf of je omgeving, maar in Christus. Dit is echt een draai van 180 graden in een cultuur waar identiteit en identiteitsontwikkeling superbelangrijk zijn. En dan maakt het niet uit of die identiteit zit in een sterke groepsidentiteit met heldere rollen of juist in het zoeken naar een heel persoonlijk onderscheidende identiteit waarbij je helemaal zelf bepaalt wie je bent. Het gaat mis als je je als kerk of als geloofsstroming mee laat voeren door een bepaalde politieke of identitaire overtuiging. Zowel als we hier helemaal in meegaan als wanneer we ons er enorm tegen af te zetten. Gij geheel anders.

Als het om vrouwen en mannen gaat, dan laat God in de schepping zien dat Hij de hele mensheid gelijkwaardig geschapen heeft. In Genesis 1 krijgen man én vrouw dezelfde opdracht: vruchtbaar zijn, regeren, de aarde vervullen. Dit scheppingshoofdstuk legt eerst nadruk op een gezamenlijke roeping van man en vrouw, voordat latere verschillen of taakverdelingen in beeld komen. Hoe die roeping wordt ingevuld, daar wordt verschillend over gedacht. In ieder geval kun je vanuit de Bijbel heel helder zeggen dat alle taal, en alle tendensen die denigrerend over vrouwen - of juist over mannen! - spreken niet Bijbels zijn. En dat geldt net zo goed voor ontwikkelingen die mannen en vrouwen tegenover elkaar zetten.

Ik maak me soms echt zorgen als ik jongens tegenkom die mij als leiding niet meer serieus nemen omdat ik vrouw ben. Maar als dit ervoor zorgt dat ik wantrouwig wordt tegenover alle mannen, dan gaat er iets mis. Onze cultuur benadrukt graag de verschillen - en die zijn er - maar in de schepping zien we heel duidelijk dat we alleen samen Gods beeld weerspiegelen.

Wat zegt de Bijbel eigenlijk expliciet over vrouwelijkheid?

Nou, verrassend weinig.

In de Bijbel kom je geen ‘essentie van vrouwelijkheid’ of een definitieve lijst met vrouwelijke eigenschappen tegen. Veel hedendaagse christelijke discussies zijn stelliger over mannelijkheid en vrouwelijkheid dan de Bijbel zelf. Het valt mij op dat in gesprekken en discussies vaak een beperkt aantal teksten wordt gebruikt. Denk aan Genesis 1-3, Spreuken 31, Joel 2 en een aantal bekende teksten uit de Nieuwtestamentische brieven. Hierin worden zeker belangrijke dingen gezegd, maar er is in de Bijbel veel meer te vinden. Het is opvallend voor de cultuur en de tijd waarin Bijbelteksten geschreven zijn, hoeveel vrouwen er bij naam genoemd worden, hoe positief er vaak over hen gesproken wordt en hoe verschillend ze qua karakter en taak zijn.

Juist die vrouwen die je tegenkomt in de Bijbel zijn een sleutel om te ontdekken hoe God vrouwen ziet. Door heel de Bijbel heen lees je hoe God heel gewone, zondige mensen inzet in hun eigen tijd en cultuur. Volgens mij is het de kunst om ons daardoor te laten blijven verrassen.

Zo deelde mijn vriendin Ruth zo’n ontdekking die ze in de Bijbel deed. Zo lang ze zich kan herinneren, identificeerde ze zich met Martha, de ijverige zus van Maria. Martha werd als drukke vrouw door Jezus op haar plek gezet, zo had Ruth altijd meegekregen in preken. Deze uitleg voelde als een oordeel: het is niet de bedoeling om op Martha te lijken. Tot ze ontdekte dat het bekende verhaal uit Lucas 10 niet de enige plek is waar we haar tegenkomen. In Johannes 11, als Lazarus gestorven is, is het Martha die naar Jezus toe gaat en een sterke geloofsbelijdenis uitspreekt. Martha is een gelovige vertrouweling van Jezus! Hij veroordeelt haar nergens, maar moedigt haar aan om te geloven:

‘Dat was zo’n opluchting. Martha is veel meer dan een zeurende, bezige vrouw. Ik vind het ontroerend dat Hij blijkbaar met haar actieve praktische karakter kan werken, terwijl ze niet altijd de diepe betekenis ziet van Jezus’ woorden en daden. Als Jezus zo mild is, mag ik het ook zijn naar mezelf.’

Lees verder, meer en dieper in de Bijbel

Ruim Bijbellezen is zo belangrijk. Verder kijken dan bekende teksten of de beelden die we meekrijgen in de preken, onze opvoeding en cultuur. En durf ook verschillende beelden naast elkaar te leggen. Naast Petrus die in zijn brieven vrouwen oproept om geen uiterlijke schoonheid te zoeken, staan de koningin van Scheba en de vrouw uit Hooglied die om hun uiterlijke pracht en praal geroemd worden. Naast de oproepen aan vrouwen om stil en gehoorzaam te zijn, staan Esther en Abigail die de vrouwelijke mores van hun tijd trotseren en zo hun volk en stam redden. En tegenover de bekende zwijgteksten van Paulus staan de apostel Junia en de richteressen Debora en Hulda die het volk leidden.

Als je hier meer over wilt horen, luister dan naar Preston Sprinkle die in de podcast van Carey Nieuwhof vertelt over zijn boek From Genesis to Junia: The Bible and Women’s Roles in the Church. Hij schreef zijn boek als een hulpmiddel voor leiders en gelovigen die de Bijbelse visie op gezag, roeping en gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen willen begrijpen en ging daarvoor heel de Bijbel door. Hij vertelt over hoeveel vrouwen op sleutelposities hij tegenkwam, alleen al in het Oude Testament. Weliswaar niet zoveel als mannen. Maar, zegt hij: kwantiteit is niet hetzelfde als kwaliteit. En, opvallend: hij ontdekte dat waar mannelijk leiderschap in de Bijbel vaak faalt of veroordeelt wordt, dat niet gebeurt bij vrouwelijk leiderschap. ‘God is giving us in the Bible a glimps of how women are rockstars for the Kingdom.’

Alhoewel Daan hierbij terecht opmerkt: ‘Vergeet koningin Izebel niet’. Dat is een goede aanvulling! De Bijbel is geen feministisch manifest, het gaat net zo goed mis als vrouwen zonder God willen leiden.

Breder Bijbellezen helpt om ons ingekaderde of beperkte vrouwbeeld te verrijken. God veroordeelt vrouwen die initiatiefrijk, stoer of juist verlegen zijn niet. Dat is wat de jonge vrouw uit mijn kerk steeds meer ontdekte. Het helpt om met meiden en vrouwen die zoeken naar hun identiteit in Christus te luisteren naar de vrouwen in de Bijbel. Kijk maar eens wat er gebeurt als je de aandacht verlegt van ‘hoe ben ik een christelijke vrouw’ naar ‘hoe kan God door mij heenwerken met de eigenschappen waarmee Hij mij gemaakt heeft.’

TIP: Wil je je beeld van het ‘Bijbelse huwelijk’ eens opschudden? Doe dan eens deze Bijbelse huwelijksquiz.

Wat staat er eigenlijk echt?

Het is een open deur, maar het blijft goed om te benoemen: we lezen de Bijbel nooit los van onze cultuur. Je eigen opvoeding, kerkelijke achtergrond en normen spelen allemaal een rol bij hoe je de Bijbel leest en begrijpt. Dat maakt bescheiden. Wat wij ‘vrouwelijk’ vinden, voelt vaak vanzelfsprekend, totdat je ontdekt dat christenen in andere tijden totaal andere ideeën hadden. De podcastserie De Ongelooflijke Geschiedenis, en met name de aflevering over seks, is in dit kader een aanrader om te luisteren. Beatrice de Graaf, Stefan Paas en David Boogerd laten aan de hand van allerlei voorbeelden zien dat in de geschiedenis het christendom vrouwen ook altijd de kans bood om uit het ‘klassieke gezinsleven’ te ontsnappen en hun leven aan Christus, studie en cultuur te wijden.

We hebben elkaar als christenen nu, maar dus ook de wijsheid van christenen voor ons, nodig om te ontdekken hoe groot de liefde van Christus is (Efeze 3). Dominee Gertine Blom schrijft onder de titel Vrome Vrouwen prachtige portretten van allerlei vergeten vrouwen uit de (kerk)geschiedenis die haar en anderen inspireren om als gelovig mens te leven.

Misschien hebben we ook juist wel de wijsheid nodig van christenen die onze kaders bevragen. Ik zag deze video van de Australische nieuwtestamenticus Robyn Whitaker over Genesis 1: 27, waarin ze met heldere argumenten vanuit de Bijbel zelf een nieuw beeld schetst van wat deze tekst eigenlijk zegt over wat het betekent dat God ons mannelijk en vrouwelijk schiep.

Je hoeft het niet met Whitaker eens te zijn om na te denken over de enorme verscheidenheid van mensen en wat dat zegt over de creativiteit van onze Schepper. Zij liet mij ook nadenken over de vraag of een tekst die ik misschien als ‘norm’ lees, niet beschrijvend bedoeld is. Dat lijkt me sowieso een goede vraag om aan elkaar te stellen als we in de kerk Bijbellezen. Betekent deze tekst ‘zo hoort het, dit is wat God bedoeld heeft’ of beschrijft het een situatie?

Welke vrouwen maken wij tot vrouwenteksten?

Eline Hoogenboom, directeur van vrouwenbeweging VillaVie, grapte pas op LinkedIn dat 90 procent van de vrouwenevents waar zij spreekt als thema ‘Sta op en schitter’ heeft. Op de een of andere manier zijn we deze profetie van Jesaja aan het volk Israel als een ‘vrouwentekst’ gaan behandelen.

Tenminste, ik heb nog nooit van een mannenevent gehoord met als thema Sta op en schitter!

Het is toch opvallend dat wij sommige Bijbelteksten ongemerkt als ‘mannen-’ of juist ‘vrouwenteksten’ lezen. Of dat we bepaalde eigenschappen op mannen of op vrouwen plakken, terwijl de Bijbel dat niet doet. Dienen, zachtmoedigheid en opoffering worden bijvoorbeeld vaak als vrouwelijk gezien, terwijl Jezus alle discipelen oproept om zichzelf weg te cijferen en elkaar te dienen. Moed, leiderschap en wijsheid worden juist snel mannelijk gecodeerd, terwijl de Bijbel deze eigenschappen aan heel Gods volk toeschrijft. Dat zegt niet alleen iets over hoe wij de Bijbel interpreteren, maar ook over hoe cultuur onze intuïtie vormt over welke teksten ‘mannelijk’ of ‘vrouwelijk’ voelen.

Juist met jongeren of met nieuwgelovigen die zoeken hoe ze kunnen leven volgens de normen van de Bijbel is het belangrijk om telkens te vragen: wat zegt de tekst eigenlijk zelf en wat lezen wij erin vanuit onze eigen cultuur?

Ik geloof dat deze inzichten voor jonge vrouwen die opgroeien in deze zwart-witte verwarrende en veeleisende tijd en die hierin hun identiteit moeten ontwikkelen ontzettend belangrijk zijn! Zoals je in het essay van Henk-Jan kon lezen, komt er veel op hen af. Met veel meiden gaat het niet goed. Laat de kerk een plek zijn voor meiden om op adem te komen in deze wirwar van meningen en druk om op een bepaalde manier vrouw te zijn. Onze focus mag anders zijn. Het doet ertoe of je man of vrouw bent, maar wat dit betekent is misschien minder helder dan gedacht. Ga open en nieuwsgierig samen op ontdekkingstocht in de Bijbel en de traditie met als doel om als mens God en de ander te dienen.

En, laat je verrassen door de Geest! Fijn Pinksterfeest gewenst!

Henk-Jan, Daan en Nelleke

PS: zien we jou op 5 juni in Ede op het symposium ‘Niet gehinderd door enige kennis?’ De Christelijke Hogeschool Ede organiseert dit in samenwerking met o.a. Alpha Nederland, IZB en het NBG. Als Verspieders delen we alledrie iets over wat wij zien als het gaat om GenZ inwijden in de kerk.