Falen is normaal als christen, maar waar blijft de vrijspraak?

Zonde, schuld, boete, vrijspraak. Veel christenen kunnen daar niet zo goed mee uit de voeten. Daarom moeten we het hier over hebben.

Deze week werden wij als De Verspieders geïnterviewd door Gertrude de Wildt van het Reformatorisch Dagblad. Dat interview verschijnt morgen (zaterdag 17 januari) in de krant. Tijdens onze lunch achteraf brainstormden we over de inhoud van deze editie. Het bijzondere is dat er meestal opeens een thema naar boven komt. Ook nu. Al associërend, kwamen we uit bij het thema zonde en boete. Tijd om daarmee eens wat beter uit de voeten te kunnen.

Zonde, boete, vergeving en absolutie zijn kernbegrippen van het christelijk geloof. Tegelijkertijd zijn het woorden waar velen mee worstelen. Ze worden al snel te individueel beleefd, of juist te veel losgekoppeld van ons concrete leven; te zwaar aangezet of gereduceerd tot iets moralistisch; soms overdreven benadrukt, soms nauwelijks meer benoemd. En vaak blijkt het moeilijk om het werkelijk te verbinden met hoe wij leven, hier en nu. Laat staan hoe we ‘boete’ doen ervoor. In onze tips hieronder laten we iets zien van hoe verschillend christenen hiermee omgaan.

Zelf geloof ik (Daan) dat een volwassen christelijk leven vraagt om een eerlijke verhouding tot de reële macht van de zonde. Dat is geen populaire gedachte, maar wel een wezenlijke. Ik vermoed dat de bekende christelijke auteur Philip Yancey dat zou beamen.

Het vraagt bovendien om vormen die helpen om concreet te reflecteren op onze levenshouding die geneigd is van God van te keren, op falen, en op datgene wat we liever wegstoppen in de schaduw. Juist daar zijn vormen, taal, oefening nodig. In dat verband raakten mij enkele uitspraken uit De Liturgie van het Alledaagse van de anglicaanse theologe Tish Harrison Warren:

Schuldbelijdenis herinnert ons eraan dat niemand van ons deelneemt aan de eredienst omdat wij ‘aardige goede mensen’ zijn. Maar we zijn nieuwe mensen, mensen die getekend zijn door genade ondanks onszelf en dankzij het werk van Christus. Onze gewoonte om als gemeenschap schuld te belijden herinnert ons eraan dat falen in het christelijk leven de norm is.

En deze, over het belang van het expliciete verlenen van absolutie in een kerkdienst:

Een krachtige stem moet mij laten horen dat ik vergeven ben en geliefd ben, een stem die echter, luider en concreter is dan de beschuldigende stemmen binnen in mij en om mij heen, die mij het tegendeel vertellen.

Prachtig dit. Wat kan het mooi zijn om expliciet vrijgesproken te worden. In het Eerst dit Avondgebed, dat ik ontwikkeld heb en waarin ik samen met anderen voorga, is er ook expliciet ruimte voor belijden en vergeving. Een aantal keer hebben we nu de reactie gehad dat mensen ‘er eerst niks mee hadden, maar het enorm zijn gaan waarderen’. Dit is de tekst, geïnspireerd door eeuwenoude liturgische woorden, die dagelijks terugkeert:

Ik belijd aan U, machtige God
Dat ik gezondigd heb in mijn gedachten, woorden en daden.
In wat ik gedaan heb en nagelaten heb om te doen,
vraag ik u om vergeving, zoals u mij vraagt anderen te vergeven.

Vergeef me Heer in het bijzonder [en dan volgt op basis van het thema van de centrale Bijbeltekst regelmatig een specifiek punt voor vergiffenis]

Vervolgens klinkt een gebed om genade, in het vertrouwen dat God die genade schenkt door Jezus Christus.

Kan het zijn dat we te weinig aandacht geven aan ruimte voor echt en doorleefd belijden van concrete zonden en het uitspreken van Christus’ vrijspraak in onze kerken?

Van een predikant uit Utrecht hoorde ik hoe het ministryteam in die gemeente zoekt naar een eigen, passende vorm. Zij vertellen dat mensen zich vaak bij hen melden met wat niet goed is gegaan, met schuld en schaamte dat zij met zich meedragen. Bij de gebedsteams is ruimte om dat te verwoorden. Het team spreekt vervolgens ook absolutie uit, vrijspraak in Jezus’ naam. Dat zou voor meer gemeenten een waardevolle praktijk kunnen zijn en goed vanuit de Bijbel en traditie te onderbouwen.

Een ander aspect dat nog relevant is om te benoemen is collectieve zonde als gemeente en het gemeenschappelijk boete doen. In de RK-kerk wordt hier in bepaalde perioden van het kerkelijk jaar ruimte voor ingeruimd. Zonde is ook iets collectiefs. Daarbij is het belangrijk dat dit belijden ook bekering tot gevolg heeft. Hoe geloofwaardig is het om bijvoorbeeld collectief vergeving vragen over gebrek aan eenheid, maar vervolgens geen actie ondernemen om die eenheid te zoeken? Collectieve zonde waarin ieder kerklid aangesproken wordt, is op interessante manier terug te zien in de oproep van deze pastor in relatie tot de recente Amerikaanse migratiepolitiek.

Dan vijf tips om hier verder over na te denken:

Tip 1: Een plek om je uiten

Daan: Vriendschappen en liefdesrelaties bieden vaak de ruimte om je sores te delen. Maar veel mensen hebben dat niet. Ze hebben niet de plek, vertrouwensband en de woorden om te uiten wat er zich in het donker van hun ziel afspeelt. Wat er tussen hen en God in staat. En ook als je wel dit soort relaties hebt: vaak kan een buitenstaander ook beter luisteren dan iemand die heel dichtbij staat.

Dat is de kracht van biechten in de RK-traditie. Ik bekeek een prachtige video van 8 minuten van een priester. Hij zegt: “veel mensen hebben nog nooit de realiteit van Gods liefde ervaren die Hij ons gaf aan het kruis. Hij ziet mensen die ontmoedigd zijn, zwaarmoedig, mensen die verloren zijn, genezing nodig hebben.”

In de protestantse traditie is gezegd dat gelovigen geen priester nodig hebben als middelaar tussen hen en God. Vergeving wordt ontvangen door geloof in Christus. Daar is geen sacrament van de biecht voor nodig, ook vanuit het idee dat de biecht een voorwaarde zou zijn om genade te ontvangen.

Er is wel wat verloren gegaan met het verdwijnen van de biecht. Zonde en vergeving zijn bijvoorbeeld te abstract geworden. Of er is geen genadige uitweg uit christelijk moralisme. En nieuwe vormen van biecht zijn pastoraal veel kwetsbaarder, bijvoorbeeld door risico van machtsmisbruik of omdat veel mensen/ouderlingen/voorgangers niet goed toegerust zijn om de sores van anderen goed te handelen en in het licht van Christus’ vrijspraak te brengen.

Er ligt hier dus een kans, misschien wel een noodzaak.

Het zou toch jammer zijn als mensen hun falen wel gaan delen met ChatGPT, zoals dit meisje zegt in een NOS-video: “ik had het nodig om me te uiten”. Wat denk jij, moet er in jouw kerk meer ruimte komen voor laagdrempelige biecht of andere, nieuwe vormen uiting te geven aan het donker in ons leven?

Tip2: Zondebesef onder bekeerlingen

Henk-Jan: Zondebesef… Het was niet zo populair in de CGK-gemeente waar ik opgroeide. Er werd ongetwijfeld op verantwoorde wijze over gepreekt en gesproken, maar als jeugd voelden we vooral de zwaarte ervan. Kon het allemaal niet een tandje minder? God is toch liefde? Het verbaasde me dus wel om bij een heel aantal nieuw gelovigen een hernieuwde erkenning van zondebesef, boete en - juist daardoor - genade te ervaren. Meest pregnant kwam het terug in een aantal interviews van De Week van het Leven met jonge, bekeerde vrouwen over hun abortus. Onder de spijt over hun abortus ligt nog een hele werkelijkheid: namelijk dat ze als mens diep tekort schoten en dat ze zonde beginnen. Zonde is niet meer alleen ‘je doel voorbijschieten’, maar ook echt moreel falen en daarmee groeit ook de dankbaarheid voor de genade die hen ten deel valt.

→ Het verhaal van Isa

Tip 3: Ecologische zonde & rouw over uitsterven van dieren in Haarlem

Nelleke: Klimaat-rouw is sinds Laudato Si’ (de bekendste pauselijke brief van Fransiscus uit 2015) in kerken geen onbekende term. Wereldwijd zijn liturgische vormen ontwikkeld waar ecologisch verdriet tot uiting kan komen, die met name gebruikt worden in met name progressieve Rooms Katholieke, Anglicaanse en Protestantse kerken. Vorige week schreef het Nederlands Dagblad hoe de Haarlemse predikant Willemijn van Dijk jaarlijks een ode aan uitgestorven dieren brengt, met kerkleden en andere stadsbewoners, jong en oud. Een treurig ritueel, dat tegelijkertijd opluchting en ruimte geeft. De wereldraad van kerken initieerde in 2019, samen met andere kerken een ‘season of creation’. Van 1 september tot 4 oktober roepen ze kerken op om de relatie met de Schepper en de hele schepper te vernieuwen. Ecologische bekering is daar een onderdeel van: erkennen dat menselijke activiteiten de schepping schaden en dat we als kerken onze levensstijl en structuren moeten veranderen.

In mijn orthodox protestantse gemeente is hier nauwelijks aandacht voor. Toch vreemd. Is (be)rouw over klimaatonrechtvaardigheid voor veel kerken misschien te massief, te ongrijpbaar en te aards?

→ Lees hier meer over de Nederlands Laudato Si’ Alliantie.

Tip 4: Massieve zondekennis

Daan en Nelleke: Ook behoorlijk massief en ongrijpbaar klinkt de worsteling met zondekennis in de ND-podcastaflevering van Gerjanne en Christine weten het (ook niet). Poeh, complex hoor, ook al beamen we dat zondebesef nodig is (en juist ook bevrijdend kan zijn in de wetenschap van Christus’ vergeving). Hernieuwde inzichten genoeg naar aanleiding van de podcastaflevering. Over zondekennis waarop gewacht moet worden en de onzekerheid of het genoeg is, over het risico van voorwaardelijkheid, over mensen die afhaken omdat ze er niet eens in geloven ooit genoeg zondekennis te krijgen. En dat deze manier van omgaan met je menselijk falen voor kinderen en tieners verwarrend kan zijn. Omdat zij nog niet zo reflectief en abstract kunnen denken, ligt een extra schuldgevoel of juist onverschilligheid op de loer.

Maar waar we in de beweging rond ecologische zonde wel eens denken: waar blijft de aandacht voor de persoonlijke verhouding tot Christus, gebeurt in de Refo-wereld misschien wel het tegenovergestelde. Als je zonde definieert als je eigengerichte houding ten opzichte van God, maar het daarbij houdt, is het dan ook niet logisch dat zondebesef vaak abstract blijft? Hoe verhoudt dit alles zich tot de concrete vormen van zonde die juist voortkomen uit die diepe eigenwijsheid die in ons huist, zoals hebzucht, trots en luiheid? Tekortschieten ten opzichte van mensen om je heen? Is er ruimte voor verlossende vrijspraak, ook wanneer de mens zichzelf blijft verstaan als zondaar? Natuurlijk kennen we de achtergronden wel vanuit onze reformatorische verwantschap, maar zo’n podcast helpt weer even scherp te krijgen wat er nou precies aan de orde is.

Een gedachte-oefening: wat zou er gebeuren als refo’s, katholieken en klimaatchristenen bij elkaar gaan biechten en van elkaars zondebesef én vrijspraak leren?

Tip 5: Christelijk moralisme

Daan: En dan nog even over de moeizame verhouding tussen zonde, boete en moralisme. “Mag je als christen uitgaan?” Ik krijg altijd een beetje de rillingen bij zulke mag dit/mag dat vragen als het gaat om volwassen christenen. Dit lijkt vaak terug te komen in de evangelische wereld, de bezoekers van Refoweb en in kringen die sterk inzetten op levensheiliging, is moralisme aan de orde van de dag. Ook op sociale media komt dit vaak langs.

Wij blijven nog even kauwen op de vraag: wat helpt christenen anno 2026 op een vruchtbare manier omgaan met zonde, berouw en boete? Tips en goede voorbeelden zijn welkom!

Tot volgende week!